Kritik Yasa Meclis'ten Geçti: Doğum İzninden Sosyal Medyaya Hepsi Değişiyor

TBMM'de dün gece kabul edilen yeni yasa, vatandaşların günlük hayatını doğrudan etkileyecek çok sayıda önemli değişiklik getirdi. Çalışan annelerin doğum izni 16 haftadan 24 haftaya çıkarıldı, babalara verilen 5 günlük izin 10 güne uzatıldı. Sosyal medya kullanımına 15 yaş sınırı getirilerek bu yaşın altındaki çocukların hesap açması yasaklandı; kurala uymayan platformlara reklam yasağı ve internet hızının yarıya düşürülmesi gibi ağır yaptırımlar uygulanacak. Kadın konukevlerinde kalanlara net asgari ücretin yüzde 15'i oranında harçlık verilmesi de yasalaştı. Devlet korumasında büyüyen gençlerin kamuda istihdam hakkı binde bir oranına çıkarıldı, özel sektöre ise 5 yıllık SGK prim teşviği tanındı. Huzurevleri ve yatılı sosyal hizmet kuruluşlarında "Merkezi İzleme Sistemi" kurulacak, kameralarla 7/24 denetim yapılacak. İşte yasanın tüm detayları...

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ve 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında kadın memur ve işçiler için doğum öncesi 8 hafta, doğum sonrası 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta uygulanan ücretli analık izni, yeni düzenlemeyle toplam 24 haftaya yükseltildi. 8 haftalık artışın tamamı doğum sonrasına eklendi. Böylece annenin bebeğiyle geçireceği kritik erken gelişim döneminin (ilk altı ay) kesintisiz desteklenmesi hedefleniyor.

Beklenen doğum tarihinden 8 hafta öncesine kadar sağlık durumunun çalışmaya uygun olduğunu tabip raporuyla belgeleyen kadın çalışanlar, kendi istekleri doğrultusunda doğumdan önceki 2 haftaya kadar çalışmaya devam edebilecek. Bu durumda kullanılmayan ve fiilen çalışılarak geçirilen süreler doğrudan doğum sonrası 16 haftalık izne eklenece böylece doğum sonrası izin 22 haftaya kadar uzatılabilecek.

Mevcut izindeki anneler yeni haktan yararlanabilecek mi?

Yasaya eklenen geçici maddeye göre, düzenlemenin yürürlük tarihi itibarıyla 16 haftalık analık izni süresi dolmuş ancak doğumun gerçekleştiği tarihten itibaren henüz 24 haftalık süre tamamlanmamış olan annelere, talep etmeleri halinde 8 haftaya kadar ilave analık izni verilecek. Bu hüküm, kanunun geriye yürümezliği ilkesine sosyal devlet lehine getirilmiş kritik bir istisna niteliğinde.

Babalık izni ve koruyucu aile izninde neler değişti?

Mevcut uygulamada 5 gün olan babalık izni süresi 10 güne yükseltildi. Ayrıca bir veya daha fazla çocuğa eşiyle birlikte veya münferit olarak koruyucu aile olan devlet memurlarına, çocuğun koruyucu aile yanına fiilen teslim edildiği tarihten itibaren başlamak üzere 10 gün ücretli izin hakkı tanındı. Bu düzenleme, kurum bakımından aile ortamına geçen çocuğun psikolojik ve fiziksel adaptasyonu için ebeveynlerin tam zamanlı varlığını güvence altına alıyor.

Sosyal medyaya 15 yaş sınırı nasıl uygulanacak?

Yeni yasal çerçevenin merkezinde, sosyal ağ sağlayıcılarının 15 yaşını doldurmamış çocuklara hiçbir şekilde hizmet sunamayacağı hükmü yer alıyor. Bu mutlak yasağın uygulanabilirliği için platformlara "yaş doğrulama (age verification) sistemleri" kurma ve işletme zorunluluğu getirildi. 15 yaşını doldurmuş ancak reşit olmamış (18 yaş altı) ergenler için ise sosyal ağ sağlayıcıları yetişkinlerden ayrı, "ayrıştırılmış, özgülenmiş ve güvenli" bir hizmet sunmakla yükümlü kılındı. Bu ayrıştırılmış alanlarda platformlar; aldatıcı reklamları filtreleyici tedbirler almak, davranışsal verilerle mikro-hedefleme yapılmasını engellemek ve tüm tedbirleri şeffaflık raporlarıyla periyodik olarak yayımlamak zorunda.

Ebeveyn kontrolü nasıl çalışacak?

Sosyal medya şirketleri karmaşık menüler ardına gizlenmemiş, açık, anlaşılır ve kullanıma elverişli ebeveyn kontrol panelleri geliştirmek zorunda olacak. Asgari olarak hesap ayarlarının ebeveyn tarafından kontrol edilmesi, platform içindeki satın alma, kiralama, oyun içi harcama ve ücretli üyelik gibi finansal sonuç doğuran işlemlerin ebeveyn iznine tabi kılınması, günlük ekran süresinin ölçümlenmesi ve algoritmik olarak sınırlandırılması mekanizmaları bulunacak. Oyun platformları ise PEGI veya benzeri uluslararası/ulusal yaş sınıflandırması etiketine sahip olmayan hiçbir dijital oyunu Türkiye piyasasında sunamayacak.

Sosyal medya platformlarına hangi yaptırımlar uygulanacak?

Türkiye'den günlük erişimi 10 milyondan fazla olan sosyal ağ sağlayıcılarına kademeli bir yaptırım hiyerarşisi öngörüldü. Hukuka aykırı içeriklerin çıkarılma kararları, bildirimden itibaren en geç bir saat içinde yerine getirilmek zorunda:

Yatılı sosyal hizmet kuruluşlarına hangi kamera sistemi geliyor?

Yatılı sosyal hizmet kuruluşlarına yazılım destekli kamera sistemleri kurulması zorunlu hale getirildi. Sistemler doğrudan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesindeki "Merkezi İzleme Sistemi"ne online olarak entegre edilecek. Yapay zeka destekli hareket algılama, düşme tespiti ve ses analizi gibi anomali tespit özelliklerini barındırabilecek bu sistem; kurum içi hizmet kalitesini artırmak, şiddet ve istismarı önlemek, ani sağlık krizleri ile yangın gibi acil durumlara anında müdahale etmek için kurgulandı. Kamera sistemlerinden elde edilen kişisel veriler; idari veya adli soruşturmaya esas teşkil etmemesi şartıyla 2 yıl sonra otomatik ve geri döndürülemez biçimde silinecek. Mahkeme kararı olmaksızın hiçbir kurum, kuruluş veya kişiyle paylaşılamayacak.

Devlet koruması altındaki gençlerin istihdam hakkı şartları neler?

Devlet korumasında yetişen gençlerin istihdam hakkından yararlanabilmesi için birikimli şartlar somutlaştırıldı:

1. Hakkında korunma kararı veya Çocuk Koruma Kanunu uyarınca bakım tedbiri kararı alınmış olması
2. Korunma/bakım tedbiri kararı devam ederken fasılalı yararlanma süreleri dahil en az 5 yıl fiilen kuruluş bakımı veya koruyucu aile hizmet modelinden yararlanmış olması
3. Reşit olduğu tarih itibarıyla hizmetin halen fiilen devam ediyor olması
4. 14 yaşından itibaren kuruluştan veya koruyucu aile yanından izinsiz ayrılma süresinin toplamda 90 günü geçmemiş olması
5. En az ortaöğretim (lise) mezunu olması
6. 18 yaşın doldurulmasından itibaren 5 yıl içinde Bakanlığa başvurmuş olması
7. Başvuru tarihi itibarıyla 30 yaşından gün almamış olması

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı hangi verilere ulaşabilecek?

Bakanlığa olağanüstü genişlikte veri talep yetkisi verildi. Sunulan hizmetlerden yararlanacak kişi ve hanelerin tespiti, ulusal politika ve stratejilerin oluşturulması amacıyla Bakanlık; başvuru konusuyla ilgili olmak kaydıyla sosyal yardım başvurusunda bulunan veya bu yardımlardan yararlananlar ile hanelerine ait taşınır, taşınmaz, sosyal güvenlik, sosyal yardım, sağlık, gelir, gider, varlık, nüfus ve mali durumlarına ilişkin her türlü veri ve bilgiyi gerçek ve tüzel kişilerden talep edebilecek. Bu veriler kamu idareleri, kamu tüzel kişiliğini haiz kurumlar, sermayesinin yarısından fazlası bunlara ait ortaklıklar ile kamu hizmeti sunan diğer tüzel kişilerden (özel bankalar, elektrik-doğalgaz dağıtım şirketleri, tapu müdürlükleri) doğrudan istenebilecek. Bakanlık, tüm işlemleri elektronik ortamda yapabilecek ve arşivleyebilecek. Veriler, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu uyarınca belirlenen şartların gerçekleşmesi halinde imha edilecek.