Eskişehir adının nereden geldiği sorusu, doğrudan şehrin binlerce yıllık geçmişine uzanıyor. Yörede insan yerleşiminin izleri, günümüzden beş bin yıl öncesine, Milattan Önce 3000'lere kadar takip edilebiliyor. Bu uzun zaman dilimi içinde aynı topraklarda, farklı adlar taşıyan birden fazla yerleşim birbirini izledi.
Dorylaion nasıl bir kentti?
Bölgenin antik çağdaki merkezi Dorylaion adını taşıyordu. Bu kenti kuran Frigler, Anadolu'ya Milattan Önce 1200'lerden sonra gelen bir topluluktu. Dorylaion, ilerleyen yüzyıllarda Bizans ve Arap kaynaklarının da sayfalarına girdi. Kentin adının kökeni için öne sürülen açıklamalardan biri, mızrak anlamı taşıyan "doru" sözcüğüne dayanması.
Dorylaion, antik dönemde yalnızca bir yerleşim değil, askeri ve ticari açıdan da kritik bir kavşaktı. Anadolu'nun iç bölgelerini batıya bağlayan yollar üzerinde bulunması, kenti farklı dönemlerde önemli kılan başlıca etkendi. Bizans döneminde bölge, ordu hareketlerinde sıkça anılan bir toplanma ve geçiş noktası olarak kaynaklarda yer aldı.
Şarhöyük neresi?
Bu antik kentin bugüne kalan izleri Şarhöyük adıyla anılıyor. Höyük, Eskişehir merkezine yaklaşık 3 kilometre uzaklıkta, kuzeydoğu yönünde ve Porsuk Çayı'nın kuzeyinde bulunuyor. Yüksekliği 17 metreye, çapı ise 450 metreye ulaşan tepe, katman katman birikmiş yerleşimlerin izini taşıyor. Bölgedeki arkeolojik çalışmalar 1989'dan bu yana Anadolu Üniversitesi ile Kültür Bakanlığı eliyle yürütülüyor. Kazılarda, yörede hiç kesintiye uğramadan süren bir yerleşim geçmişine ulaşıldığı belirtiliyor.
"Eski şehir" adı nasıl ortaya çıktı?
Bugünkü ismin doğuşu ise Türklerin yöreye yerleşmesiyle başlıyor. Antik kent zamanla boşaltılıp yıkıntıya dönüştüğünde, çevresine yerleşen Türkler bu terk edilmiş yerleşimi günlük dilde "eski şehir" diye anmaya başladı. Bu tabir nesilden nesle değişmeden taşındı ve sonunda bütün şehri tanımlayan resmi ad haline geldi.
Konuya ilişkin en sık atıf yapılan görüş, araştırmacı W. M. Ramsay'a ait. Ramsay'ın yaklaşımına göre yeni yerleşim, antik Dorylaion yıkıntılarının güney tarafında kuruldu ve halk dilinde "eski şehir" olarak yerleşti. Kayıtlar, bu adın 15. ve 16. yüzyıllardan itibaren şehir için kullanılmaya başlandığına işaret ediyor.
İsmin anlamı, şehri ilk kez duyan ya da ziyaret edenlerin de merak ettiği konulardan biri. "Yeni" değil "eski" vurgusu taşıyan bu ad, ilk bakışta çelişkili görünse de aslında şehrin bugünkü merkezinden çok daha eskiye dayanan bir yerleşimi işaret ediyor. Yani Eskişehir adındaki "eski", bugünkü şehrin değil, ondan önce var olup terk edilen antik kentin eskiliğine gönderme yapıyor.
Sultanönü adı nereden geliyor?
Şehrin tarihte taşıdığı tek ad da Eskişehir değildi. Türklerin sürekli yurt tuttuğu ve günümüzde Odunpazarı diye anılan kesim, Osmanlı kayıtlarında Sultanönü adıyla da yer aldı. Bu adlandırmanın gerisinde, bölgenin Konya'daki Selçuklu sultanına uzanan güzergah üzerinde yer alması bulunuyor.
Şehrin adı kaç medeniyetin izini taşıyor?
Eskişehir bu yönüyle adını tek bir uygarlıktan değil, üst üste binmiş birçok medeniyetin bıraktığı izden alıyor. Frig kenti Dorylaion, Bizans ve Selçuklu dönemlerinin geçiş noktası, Osmanlı'nın Sultanönü'sü ve nihayetinde bugünkü Eskişehir, hepsi aynı coğrafyanın farklı katmanları olarak sıralanıyor.
Şehrin adındaki "eski" vurgusu, Türkçedeki yer adı verme geleneğinin de tipik bir örneği sayılıyor. Anadolu'da terk edilmiş antik yerleşimlerin yakınına kurulan yeni köy ve kasabalara, eski yerleşime atıfla ad verilmesi yaygın bir durum. Eskişehir, bu adlandırma biçiminin en bilinen ve bir ile ad olacak kadar kalıcılaşmış örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.
Günümüzde Şarhöyük, hem Eskişehir'in isim kökeni hem de Anadolu'nun kesintisiz yerleşim tarihine ışık tutan bir arkeolojik alan olarak değerlendiriliyor. Höyükteki kazılarda Frig, Hellenistik, Roma ve Bizans dönemlerine ait katmanların izlerine rastlanması, bölgenin binlerce yıllık sürekliliğini ortaya koyuyor. Bu yönüyle şehrin adı, yalnızca bir kelime değil, aynı zamanda binlerce yıllık bir yerleşim hafızasının özeti niteliği taşıyor.
