Coğrafi işaret, bir ürünün belirli bir yöreyle olan bağını hukuken koruma altına alıyor. Eskişehir'in söz konusu tescile sahip ürün sayısı 14 olarak kayıtlarda yer alıyor. Listeye bakıldığında dikkat çeken şey, ürünlerin şehir geneline eşit dağılmaması.
HANGİ ÜRÜNLER TESCİLLİ?
Kayıtlardaki ürünler şöyle sıralanıyor:
- Eskişehir Lüle Taşı
- Eskişehir Met Helvası
- Eskişehir Simidi
- Eskişehir Çiğböreği
- Sivrihisar Arabaşı
- Sivrihisar Cebesi
- Sivrihisar Dövme Sucuğu
- Sivrihisar Höşmerim Tatlısı
- Sivrihisar Kelem Dolması
- Sivrihisar Kilimi
- Sivrihisar Muska Baklavası
- Sivrihisar Sarkası
- Sivrihisar İncili Küpe
- Sorkun Çömleği
DAĞILIM NASIL?
Listenin coğrafi dağılımı tek bir ilçe lehine ağır basıyor. Yapılan sayıma göre tablo şöyle:
- Sivrihisar adını taşıyan ürünler: 9
- Eskişehir adını taşıyan ürünler: 4
- Sorkun adını taşıyan ürün: 1
Buna göre tescilli ürünlerin yaklaşık yüzde 64'ü Sivrihisar kaynaklı bulunuyor. Söz konusu yoğunlaşma, ilçenin mutfak ve el sanatları geleneğinin belgelenmiş olmasıyla açıklanıyor.
Ürün türü bakımından dağılım ise şöyle ayrışıyor:
- Yiyecek ve içecek kategorisi: 10 ürün
- El sanatı kategorisi: 4 ürün
El sanatı kategorisindekiler lületaşı, Sivrihisar kilimi, Sivrihisar incili küpe ve Sorkun çömleği olarak sıralanıyor.
MENŞE ADI İLE MAHREÇ İŞARETİ ARASINDAKİ FARK NE?
Tescil türü, ürünün yöreyle bağının gücünü belirliyor. Menşe adı, ürünün tüm üretim aşamalarının belirlenen coğrafi alanda gerçekleşmesini şart koşuyor. Ürünün nitelikleri doğrudan o yöreye bağlı sayılıyor ve üretim başka yerde yapılamıyor.
Mahreç işaretinde ise koşul daha esnek. Üretim, işleme ya da diğer süreçlerden en az birinin belirlenen alanda gerçekleşmesi yeterli oluyor. Eskişehir listesinde menşe adıyla tescillenen tek ürün lületaşı, diğer 13 ürün mahreç işareti kapsamında yer alıyor.
ÇİBÖREĞİN TESCİLİ NE ZAMAN YAPILDI?
Şehirle en çok özdeşleşen lezzetin kaydı 2012 yılına ait. Eskişehir Çiğböreği, 26 Kasım 2012 tarihinde 163 numaralı tescille kayıt altına alındı. Ürünün adı halk arasında çibörek olarak da kullanılıyor ve şehirdeki Kırım Tatar mutfağıyla ilişkilendiriliyor.
SORKUN ÇÖMLEĞİ NEREDE ÜRETİLİYOR?
Listedeki en az bilinen ürün, küçük bir köyde üretiliyor. Sorkun, Mihalıççık ilçesine bağlı bulunuyor ve ilçe merkezine uzaklığı 12 kilometre olarak veriliyor. Köyde yaklaşık 80 hanede 500 kişi yaşıyor.
Aktarılan bilgilere göre çömlekçilik geleneği köyde 800 yıla dayanıyor. Üretimin öne çıkan özellikleri şöyle:
- Kırmızı ve beyaz kilin karışımıyla hazırlanan hamur
- Çarksız biçimlendirme, ağırlıklı olarak kadınların eliyle
- Açık alanda, geleneksel yöntemle pişirme
- Ortaya çıkan ürünün içinin siyah, dışının kırmızımsı olması
Sanayi tipi üretimden ayrışan yöntem, ürünün tescil gerekçeleri arasında sayılıyor.
COĞRAFİ İŞARET NE İŞE YARIYOR?
Tescilin işlevi, yalnızca sembolik bir onay olmasının ötesine geçiyor. Sağladığı imkanlar şöyle:
- Ürün adının izinsiz kullanımının engellenmesi
- Belirlenen üretim yönteminin denetlenmesi
- Yöre üreticisinin haksız rekabete karşı korunması
- Ürünün tanıtımında resmi bir amblem kullanılabilmesi
Tescil, ürünü üreten herkesi kapsıyor. Yani hak tek bir işletmeye değil, belirlenen coğrafi alanda ve tanımlanan yönteme uygun üretim yapan tüm üreticilere ait bulunuyor.
DENETİM KİM TARAFINDAN YAPILIYOR?
Tescil belgesinde denetim mercii de tanımlanıyor. Başvuruyu yapan kuruluş, ürünün belirlenen niteliklere uygun üretilip üretilmediğini düzenli olarak denetlemekle yükümlü bulunuyor. Uygunsuz kullanım tespit edildiğinde hukuki yollara başvurulabiliyor.
