Akaryakıttaki yükseliş, hem araç sahiplerini hem de üreticileri zorluyor. Uluslararası enerji piyasalarındaki dalgalanma, Türkiye'de motorine yeni bir zam olarak döndü. Fiyat artışını tetikleyen iki ana etken öne çıkıyor. Bunlardan biri bölgesel savaş, diğeri akaryakıt ürünlerindeki arz darlığı.
MOTORİNE 1 LİRA 14 KURUŞ ZAM
Yeni tarife bugün devreye girdi. Motorinin litre fiyatı 1 lira 14 kuruş yükseldi. Böylece pompadaki güncel fiyat şu seviyelere ulaştı:
- İstanbul: 74 lirayı aştı
- Ankara ve Eskişehir: 75 lirayı geçti
Çatışmalar öncesinde litresi yaklaşık 60 lira olan motorin, o günden bu yana 15 liraya yakın zamlandı. Benzinde de durum farklı değil. Şubat'ın sonunda İstanbul'da 58 lira dolayındaki benzin, şimdi 66 liraya dayandı. Sektör temsilcileri, kısa süre içinde benzine de zam yapılabileceğini öngörüyor.
ESKİŞEHİR'DE DE POMPA FİYATLARI YÜKSELDİ
Ülke genelindeki bu artış, Eskişehirli sürücülerin de cebini yakıyor. Şehirde motorin, son zamların ardından 74 lirayı aşan bir seviyeye çıktı. Sanayi ve tarımın yanı sıra yoğun yük taşımacılığına sahip Eskişehir'de akaryakıt zamları, taşıma ve üretim maliyetleri bakımından da yakından izleniyor.
SAVAŞ TIRMANDI, PETROL YÜKSELDİ
Fiyatları yukarı çeken ilk etken, Ortadoğu'daki gerilim. ABD ile İran arasındaki çatışmaların yeniden başlaması, enerji piyasalarında tedirginliği büyüttü. Tankerlerin güvenliğine dair kaygılar ve bölgedeki enerji tesislerine dönük saldırılar, arz konusundaki belirsizliği derinleştirdi. Brent petrolün varili, bir önceki gün yeniden 88 doların üstünü gördü. Uzmanlar, piyasaların yalnızca bugünkü arzı değil, ileride yaşanabilecek kesintileri de fiyata kattığını söylüyor. Dünyadaki petrol sevkiyatının yaklaşık beşte birine ev sahipliği yapan Hürmüz Boğazı'ndaki tansiyon, ham petrolle birlikte benzin ve motorin fiyatlarını da doğrudan hareketlendiriyor.
SORUN SADECE PETROL DEĞİL
Ne var ki son haftalardaki pahalılığın tek sorumlusu ham petrol değil. Asıl belirleyici gelişme, rafineri ürünlerindeki arz darlığı. Piyasa verilerine göre ay başında ton fiyatı yaklaşık 940 dolar olan motorin, hızla 1.200 dolar sınırına dayandı. Yaklaşık yüzde 28 oranındaki bu sıçrama, rafineri maliyetlerini artırıp akaryakıt ithal eden ülkelerde pompaya yansıdı. Ham petrol, rafinerilerde işlenip benzine, motorine ve jet yakıtına dönüştüğünden, tüketicinin ödediği bedel sadece Brent'in gidişatıyla belirlenmiyor.
ARZ NEDEN DARALDI?
Motorindeki darlığın başlıca sebeplerinden biri, Rusya'nın dizel ihracatına koyduğu sınırlar. Büyük bir dizel tedarikçisi olan Rusya'nın bu adımı, Avrupa ile Akdeniz çevresinde arzı kısıtladı. Buna, savaş yüzünden Ortadoğu rafinerilerinde yaşanan aksamalar ve Ukrayna'nın Rus rafinerilerini hedef alan saldırıları da eklendi. Yaz döneminde ulaşım, sanayi ve tarımdan gelen yüksek talep, arz üzerindeki yükü daha da ağırlaştırdı. Tüm bunlar, motorin ile jet yakıtının fiyatını ham petrole göre çok daha hızlı tırmandırdı.
TÜRKİYE NEDEN DAHA HIZLI ETKİLENİYOR?
Söz konusu yükseliş yalnızca Türkiye'ye özgü değil. ABD'de ortalama benzin fiyatı da aradan geçen bir ayın ardından yeniden galonda 4 doları aştı. Ancak enerjide büyük oranda dışarıya bağımlı olan Türkiye, dünya fiyatlarındaki oynamalardan en çabuk etkilenen ülkelerden. Ülke, ihtiyacı olan petrolün yaklaşık yüzde 92'sini, doğalgazın da yaklaşık yüzde 99'unu dışarıdan karşılıyor. Motorinin büyük kısmı yurt dışından alındığı için ürün fiyatındaki artış ve kurdaki hareket, kısa sürede tabelaya yansıyor. Hükümet, mart ayında tekrar başlattığı eşel mobil uygulamasıyla artışın önemli bölümünü ÖTV üzerinden dengeliyor. Yine de dünya fiyatları yükselmeyi sürdürdüğünde bu yöntem zamları büsbütün durduramıyor.
ENFLASYONA DA YANSIYOR
Motorindeki artışın etkisi araç sahipleriyle sınırlı kalmıyor. Türkiye'de yüklerin büyük bölümü karayoluyla taşındığından, motorine gelen her zam nakliye üzerinden üretime ve dağıtıma sirayet ediyor. Enerji maliyetinin yükselmesi, gıdadan sanayiye kadar geniş bir alanda fiyat baskısı yaratıp enflasyon tarafında yukarı yönlü risk doğuruyor. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), ham petrol arzında ciddi bir kesinti olmasa da rafineri ürünleri cephesindeki kırılganlığın devam ettiğini vurguluyor. Uzmanlara göre Ortadoğu'daki gerginlik yatışır ve rafineri kapasitesi toparlanırsa fiyatlar dengeye gelebilir. Aksi halde akaryakıtta oynaklığın bir süre daha süreceği tahmin ediliyor.
