Türkiye'de düşük emekli aylıkları, hem bugünün emeklilerini hem de gelecekte emekli olacak milyonlarca çalışanı doğrudan etkileyen bir gündem maddesi haline geldi. Tartışmalarda en çok dile getirilen başlıklardan biri EYT düzenlemesi olsa da mevcut tablonun yalnızca EYT'yle açıklanamadığı belirtildi. Henüz emekli olmamış çalışanların e-Devlet üzerinden yaptıkları emekli aylığı hesaplamaları da düşük rakamlarla sonuçlanıyor.
SGK Uzmanı Özgür Erdursun'un son yazısında, sorunun temelini inceledi. 1 Ekim 2008'de değişen emekli aylığı hesaplama sistemi yer alıyor. Peki yüksek prim ödeyen çalışanlar dahi neden 25 bin ila 30 bin lira aralığında emekli aylığıyla karşılaşıyor?
EMEKLİ AYLIĞI HESAPLAMA SİSTEMİ HANGİ TARİHTE DEĞİŞTİ?
EYT yasası 3 Mart 2023 tarihinde çıktı. Ancak emekli aylığı hesaplama sistemi bu tarihte değişmedi; sistem 1 Ekim 2008'de yenilenmişti. Mevcut tabloya göre EYT yasası çıkmamış olsaydı dahi emekli aylıklarının düşük kalmaya devam edeceği aktarıldı. Sorunun kaynağı, hesaplama sisteminin kendisinde yer alıyor.
Hesaplama sisteminin tarihsel değişimleri:
1 Ekim 2008: Hesaplama sisteminin değişmesi
3 Mart 2023: EYT yasasının çıkması
2000 sonrası: Aylık bağlama oranlarında düşüş
2008 sonrası: Güncelleme katsayılarında değişim
e-DEVLETTE EMEKLİ AYLIĞI HESAPLAMASI NASIL YAPILIYOR?
4A kapsamında çalışan SSK'lılar e-Devlet üzerinden "4A Emekli Aylık Bilgisi Hesaplama" ekranını kullanabiliyor. BAĞ-KUR sigortalıları ise "4B Emekli Aylık Bilgisi Hesaplama" ekranından bugün itibarıyla bağlanabilecek emekli aylıklarını görüntüleyebiliyor. Sisteme giren çalışanların önemli bir bölümü, yıllarca prim ödemelerine rağmen beklediklerinden çok daha düşük emekli aylıklarıyla karşılaşıyor. Hesaplama ekranı, çalışanın o güne kadar ödediği primler üzerinden anlık simülasyon sunuyor.
e-Devlet emekli hesaplama araçları:
4A: SSK kapsamı çalışanlar için
4B: BAĞ-KUR sigortalıları için
Erişim: e-Devlet üzerinden anlık
Sonuç: Bugün itibarıyla bağlanabilecek aylık
ASGARİ ÜCRETİN 2-2,5 KATI ÇALIŞAN NE KADAR EMEKLİ AYLIĞI ALACAK?
Asgari ücretle çalışanların yanı sıra asgari ücretin iki ya da iki buçuk katı ücretle çalışan kişilerin de hesaplanan emekli aylıkları çoğu zaman yaklaşık 20 bin lira seviyelerinde görünüyor. Bu durum, prim seviyesi yükselse bile aylığın belirgin biçimde artmaması olarak öne çıkıyor. Çalışanların önemli bir bölümü, yıllarca prim ödemelerine karşın bu rakamla karşılaşıyor.
Asgari ücretin 2-2,5 katı ücret için tablo:
Yaklaşık aylık: 20 bin lira
Prim seviyesi: Asgari ücretin 2-2,5 katı
Beklenti farkı: Çalışan beklentisinin altında
Sistem yansıması: Düşük çıkış sonucu
ASGARİ ÜCRETİN 4-6 KATI ÇALIŞANLARIN AYLIĞI NEDEN BENZER?
Daha dikkat çekici nokta, gelir seviyesi yükseldikçe dahi tablonun çok fazla değişmemesi olarak öne çıkıyor. Asgari ücretin dört, beş hatta altı katı ücretle çalışan kişiler emekli aylığı hesaplama sistemine girdiklerinde yaklaşık 25 bin lira ile 28 bin lira ya da 30 bin lira arasında emekli aylıklarıyla karşılaşıyor. Yüksek prim ödenmesine rağmen aylığın belirgin biçimde yükselmemesi, ödenen prim ile bağlanan aylık arasındaki ilişkinin zayıfladığını gösteriyor.
Yüksek prim ödeyen çalışanların aylığı:
Asgari ücretin 4 katı: ~25 bin lira
Asgari ücretin 5 katı: ~28 bin lira
Asgari ücretin 6 katı: ~30 bin lira
Sonuç: Gelir seviyesi yükselse de yakın rakamlar
BAĞ-KUR'LULARIN DURUMU NEDEN DAHA ÇARPICI?
Kendi primini cebinden ödeyen BAĞ-KUR sigortalıları açısından tablo daha da çarpıcı olarak değerlendiriliyor. Bugün birçok BAĞ-KUR'lu, brüt asgari ücretin üç katına kadar prime esas kazanç üzerinden prim ödese bile ileride bağlanacak emekli aylığının beklentilerin oldukça altında kaldığını görüyor. BAĞ-KUR'lularda rakamlar SSK'lılara göre çoğu zaman daha düşük çıkıyor. Bu tablo, yüksek prim ödeyen kesimlerin de sistemden memnun olmadığını ortaya koyuyor.
BAĞ-KUR'lular için tablo:
Prim seviyesi: Brüt asgari ücretin 3 katına kadar
Sonuç: Beklentinin altında aylık
SSK ile fark: BAĞ-KUR aylıkları daha düşük
Genel durum: Yüksek prim ödeyen memnuniyetsiz
1 EKİM 2008 SONRASI HESAPLAMA SİSTEMİNDE NE DEĞİŞTİ?
1 Ekim 2008 sonrası uygulamaya giren sistemde aylık bağlama oranları düştü. Güncelleme katsayıları değişti. Büyümeden ve gelişmeden emeklilere verilen payın azalması da bağlanan emekli aylıklarının giderek düşmesine yol açtı. Özellikle 2000 sonrası ve daha belirgin şekilde 1 Ekim 2008 sonrası dönem, hesaplama sisteminin yapısal yansımalarının görüldüğü dönem olarak öne çıkıyor.
1 Ekim 2008 sonrasında değişen başlıklar:
Aylık bağlama oranlarında düşüş
Güncelleme katsayılarında değişim
Büyüme-gelişme payında azalma
Emekli aylıklarında giderek düşüş eğilimi
EYT DÜZENLEMESİ DÜŞÜK AYLIĞIN TEMEL NEDENİ Mİ?
EYT düzenlemesi sosyal güvenlik sistemi üzerinde ek maliyet oluşturmuş olabilir. Ancak düşük emekli aylıklarının temel nedeni olarak yalnızca EYT'yi göstermek, sistemin yapısal sorunlarını göz ardı etmek anlamına geliyor. Sorun yalnızca emekli sayısının artması olsaydı, bugün çalışan ve henüz emekli olmamış kişilerin sistemde yüksek emekli aylıkları görmesi gerekirdi. Oysa mevcut tablo bunun tersini gösteriyor. Sistem bugün yalnızca mevcut emeklilere değil, gelecekte emekli olacak milyonlarca çalışana da düşük emekli aylığı hesaplıyor.
EYT'nin gerçek payı:
EYT etkisi: Ek maliyet oluşturmuş olabilir
Temel sorun: Hesaplama sisteminin kendisi
Henüz emekli olmayan: Yine düşük aylık görüyor
AYLIK BAĞLAMA ORANI VE GÜNCELLEME KATSAYISI NEYİ İFADE EDİYOR?
Aylık bağlama oranı, ödenen prim miktarının emekli aylığına dönüşümünü belirleyen temel parametre olarak öne çıkıyor. Güncelleme katsayıları ise eski prim miktarlarının bugünkü değere taşınması için kullanılıyor. 2008 sonrası dönemde her iki parametrenin de düşürülmesi, bağlanan aylıkların düşmesinde belirleyici rol oynadı. Büyümeden emeklilere aktarılan payın azalması da bu denklemi etkileyen üçüncü faktör konumunda yer alıyor.
DEVLET MEMURLARI BU TABLODAN NASIL ETKİLENİYOR?
Mevcut tablo yalnızca SSK ve BAĞ-KUR'luları etkilemiyor. 1 Ekim 2008 tarihinden sonra devlet memuru olan kişiler açısından da gelecekte bağlanacak emekli aylıkları oldukça düşük seviyelerde hesaplanıyor. Bugün kamu çalışanlarının önemli bir bölümü, ileride alacakları emekli maaşlarının çalışma dönemindeki gelirlerini karşılamayacağını görüyor.
SİSTEMİN YENİDEN ELE ALINMASI HANGİ NEDENLE GÜNDEMDE?
Türkiye'de sosyal güvenlik sisteminin yeniden ele alınması gerektiği gündeme geldi. Özellikle çalışanların ödedikleri prim ile alacakları emekli aylığı arasındaki bağın güçlendirilmesi öne çıkan başlık olarak vurgulandı. Aksi halde uzun yıllar çalışan ve yüksek prim ödeyen milyonlarca kişinin emeklilik döneminde ciddi gelir kaybı yaşamaya devam edeceği belirtildi. Mevcut sistem, yalnızca bugünün emeklilerini değil, yarının emeklilerini de düşük aylığa mahkum edecek şekilde ilerliyor.
