140 Yıldır Defalarca Açılıp Kapanan Sır: 4 Araştırmacının Hiçbiri Başaramadı

MALTAŞ ANIT ABİDESİ NEREDE?

Maltaş Anıt Abidesi, Afyonkarahisar'ın İhsaniye ilçesine bağlı Kayıhan beldesi sınırları içerisinde yer alıyor. Anıt, eski adıyla Köhnüş olarak bilinen Göynüş Vadisi'nde, Akkuş Yuvası Kayalıkları üzerinde konumlanıyor.

Maltaş Afyonkarahisar, Eskişehir ve Kütahya üçgeninde uzanan 506 kilometrekarelik Frig Vadisi'nin önemli yapılarından biri. Aynı vadide Aslantaş ve Yılantaş anıtları yan yana sıralanıyor. Üç anıt, Frig uygarlığının Anadolu'da bıraktığı en önemli taş işçiliği örnekleri arasında.

ANITIN YAŞI VE TARİHÇESİ NEDİR?

Maltaş'ın Milattan Önce 7. yüzyılda yapıldığı tahmin ediliyor. Bazı kaynaklar yapım tarihini Milattan Önce 6. yüzyılın ilk yarısı olarak işaret ediyor. Bu durumda anıtın yaşı 2 bin 600 ile 2 bin 700 yıl arasında değişiyor.

Anıt, kendi türündeki Frig yapılarının en sağlam ve en görkemli örneği olarak kabul ediliyor. Frig uygarlığının dünyada başka bir bölgede gelişmemesi, Maltaş'ı küresel ölçekte de eşsiz bir miras hâline getiriyor.

ANIT KİMİN İÇİN YAPILDI?

Maltaş, Friglerin Ana Tanrıça Matar Kubileya'ya adanmış bir açık hava tapınağı. Bu tanrıça, Yunan kültüründe Kybele adıyla anılıyor.

Frig dilinde "Matar" anne, "Kubileya" ise dağ anlamına geliyor. Tam çevirisiyle adı "Dağın Anası" olarak ifade ediliyor. Frig inanç sisteminde doğanın bereketini, dağın gücünü ve toprağın kudretini simgeleyen Matar Kubileya, Anadolu'da geniş bir kült alanına sahipti.

ÜZERİNDEKİ YAZITLAR NE ANLAMA GELİYOR?

Anıtın üzerinde iki ayrı Frigçe yazıt bulunuyor. Çatı kenarındaki yazıt "Natimeyonna" şeklinde okunuyor. Niş çerçevesinin üstündeki ikinci yazıt ise "Daespormate" olarak kayda geçti. Bu yazıtın "ana tanrıça için yapıldı" anlamına geldiği değerlendiriliyor.

Yazıtlar, Frig dili ve epigrafisi konusunda sınırlı sayıda kaynaktan biri olarak araştırmacılar için kıymetli bir referans noktası oluşturuyor.

9 METRELİK KUYU

Anıtın arkasında bulunan 9 metrelik kuyu, Frig dönemi kuyulu anıtlarının en derini olma özelliğine sahip. Kuyu sıradan bir su kaynağı olarak değil, kutsal bir ritüel alanı olarak kullanılıyordu.

Niş kısmıyla bağlantılı kuyuda Kybele'ye boğa, sevgilisi Attis'e ise koç kurban ediliyordu. Rahip kuyunun dibinde dururken yukarıda kesilen hayvanın kanı üzerine akıyordu. Bu sayede tanrısal güç kazandığına inanılıyordu. Kurban kanının alına sürülmesi geleneğinin kökenleri bu Frig ritüellerine dayandırılıyor.

MART AYINDAKİ FRİG TÖRENLERİ NASIL DÜZENLENİYORDU?

Frig döneminde her yıl mart ayında, baharın gelişiyle birlikte Maltaş Anıtı önündeki 600 metrekarelik alanda büyük törenler düzenleniyordu. Davul, kaval, tef ve zil eşliğinde gerçekleşen törenler günlerce sürüyordu.

Müziğin coşkusuna kapılan bazı rahipler, sevgili Attis'i taklit ederek kendilerini hadım edip Kybele'ye adıyordu. Bu rahiplere "Galloi" adı veriliyordu. Bahar bayramı niteliğindeki törenler, Frig toplumunun dini takviminin merkezinde yer alıyordu.

ANITIN MİMARİ ÖZELLİKLERİ NELER?

Maltaş Anıt Abidesi'nin yerden yüksekliği 10 metreye ulaşıyor. Anıtın alt kısmında bir niş, yani kutsal hücre yer alıyor. Önünde 600 metrekarelik bir tapınma alanı bulunuyor. Anıtın etrafında Frig Dönemi'ne ait mimari duvar kalıntıları kutsal alanı sınırlıyor.

Anıtın yüzeyindeki kare ve dikdörtgen bezemeler, Friglerin ahşap işçiliğindeki ustalıklarını taşa aktardığı detaylar olarak değerlendiriliyor. Frig zanaatkârları, üçgen alınlığı baklava motifleriyle bezemiş. Bu detaylar, antik çağda taşı ahşap inceliğinde işleyebilen bir uygarlığın kanıtı olarak kabul ediliyor.

ANIT 140 YIL BOYUNCA DEFALARCA GÖMÜLDÜ

Maltaş'ın bilim dünyasıyla tanışma süreci yaklaşık 140 yıllık bir geçmişe dayanıyor. 1884 ile 1970 arasında dört kez kazılıp dört kez yeniden toprakla örtülmek zorunda kalındı. Bunun nedeni, anıtın önünden çıkan taban suyuydu. Her kazıda suyun yarattığı tahribata karşı anıtı korumak için çukurlar yeniden dolduruldu.

Tarih boyunca anıt üzerinde çalışan dört yabancı araştırmacı şu şekilde sıralanıyor:

Bu araştırmacıların hepsi taban suyu nedeniyle çalışmalarını yarıda bırakmak zorunda kaldı.

ANITI GÜN YÜZÜNE ÇIKARAN ÇALIŞMA

Maltaş'ın yüzyıllar içinde yalnızca 3 metrelik bölümü toprak üstünde görünür durumdaydı. Vadideki alüvyonlar zaman içinde anıtın önünü yaklaşık 4,5 metrelik bir dolguyla kapatmıştı.

Afyonkarahisar Valiliği koordinasyonunda hayata geçirilen kapsamlı kurtarma çalışması, anıtın 7 metre daha aşağı inilerek tamamen ortaya çıkarılmasını sağladı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın 2'şer milyon TL'lik destekleriyle toplam 4 milyon TL'lik bütçeyle yürütülen proje, anıtı modern drenaj ve mühendislik çözümleriyle güvence altına aldı. İhsaniye Kaymakamlığı ve Afyonkarahisar Müze Müdürlüğü işbirliğiyle yürütülen çalışma, anıtın bütünüyle erişilebilir hâle getirilmesini sağlayan ilk başarılı süreç olarak kayıtlara geçti.

FRİG VADİSİ ROTASINDA HANGİ ANITLAR VAR?

Maltaş, tek başına bir destinasyon değil, geniş bir Frig Vadisi rotasının önemli duraklarından biri. Vadi içerisinde Aslantaş ve Yılantaş anıtları, Maltaş'a yakın konumlarda yer alıyor.

Eskişehir sınırlarında ise Frig Vadisi'nin kuzey kanadı uzanıyor. Yazılıkaya (Midas Anıtı), Aslankaya, Bitmemiş Anıt ve Hamamkaya gibi yapılar bu hat üzerinde sıralanıyor. Eskişehir'in Han ilçesi ve çevresi, Frig Vadisi'nin kültürel zenginliğini sergileyen bir başka önemli kanal olarak öne çıkıyor.

ESKİŞEHİR'DEN MALTAŞ'A NASIL ULAŞILIR?

Eskişehir merkezden Maltaş Anıt Abidesi'ne ulaşım yaklaşık 2 saat sürüyor. Eskişehir ila Afyonkarahisar otoyolu üzerinden İhsaniye ilçesine, oradan Kayıhan beldesine ulaşılıyor. Göynüş Vadisi'ne kadar olan son etap toprak ve dağ yolu ile devam ediyor.

Frig Vadisi rotasını bir günlük kültür gezisi olarak planlayan ziyaretçiler için Eskişehir, Afyonkarahisar ve Kütahya üçgenindeki anıtlar, yaklaşık 100 ile 150 kilometrelik bir hat üzerinde sıralanıyor.

ANITIN GELECEĞİ

Anıtın korunması sürecinin tamamlanmasına rağmen yeni risk faktörleri uzmanlar tarafından gündeme getiriliyor. Anıt önündeki taban suyunun tamamen kesilemediği ve alanın havuza dönüşme riski taşıdığı belirtiliyor.

Bunun yanı sıra anıtın kayasının tüf taşı olması, hava şartlarının etkisiyle hızlı bozulma riski yaratıyor. Tüf, gözenekli yapısı nedeniyle dış etkilere karşı kireç taşı veya granit gibi sert kayaçlardan daha hassas bir tepki veriyor. Bu nedenle düzenli koruma ve bakım çalışmalarının sürdürülmesi zorunluluk olarak değerlendiriliyor.

MALTAŞ NEDEN ÖZEL?

Maltaş, sadece bir taş anıt değil Frig dini, mimarisi, dili ve toplumsal yaşamına dair çok katmanlı bir bilgi kaynağı. Üzerindeki yazıtlar Frig epigrafisi için, kuyusu Frig kült uygulamaları için, mimari detayları Frig zanaatı için referans noktası oluşturuyor.

Eskişehir'den ulaşımıyla yarım günlük bir kültür rotasının başlıca noktalarından olan anıt, Anadolu'nun yaklaşık 2 bin 700 yıl öncesine ait sessiz bir tanığı olarak duruyor. Frig uygarlığının dünyada başka bir coğrafyada görülmemesi, Maltaş'ı Türkiye için olduğu kadar uluslararası kültür mirası için de eşsiz kılan bir özellik olarak öne çıkıyor.