Osmanlı Döneminden Beri Büyüyor: 300 Yaşına Girdi

Mercan nerede ve nasıl keşfedildi?

Te Herenga Waka Victoria Üniversitesi ve Yeni Zelanda Koruma Dairesi (Department of Conservation) ekiplerinin Fiordland'ın derin sularında ortaklaşa yürüttüğü keşif dalışı, deniz tabanında daha önce eşi görülmemiş boyutta bir siyah mercan kolonisini ortaya çıkardı. Tabandan tepeye 4 metre yüksekliğe ve 4,5 metre genişliğe ulaşan koloni, bölgede o güne kadar belgelenen siyah mercan örneklerinin neredeyse iki katı büyüklüğünde bulunuyor.

Üniversitede 25 yıldır deniz biyolojisi alanında çalışan Profesör James Bell, dalışlarda karşılaştıkları siyah mercanların genellikle iki ila üç metreyi aşmadığını belirterek bulguyu "kesinlikle devasa" olarak nitelendirdi. Yaklaşık 20 yıldır Fiordland'da kıdemli biyoçeşitlilik korucusu olarak görev yapan Richard Kinsey ise koloninin kariyeri boyunca gördüğü en büyük mercan olduğunu ifade etti.

Osmanlı Döneminden Beri Hayatta

Koloninin yaşı 300 ila 400 yıl olarak hesaplandığında, ortaya çıkan tablo Osmanlı İmparatorluğu'nun klasik dönem sonrası ile örtüşüyor. Mercan, bugünkü boyutuna ulaşma yolculuğuna IV. Mehmed döneminde, hatta bazı tahminlere göre IV. Murad'ın saltanat yıllarında başlamış olabilir. O yıllarda Evliya Çelebi henüz Seyahatname'sini kaleme almaya yeni başlamıştı, İstanbul'un nüfusu yarım milyona dayanıyordu ve Köprülü ailesi sadrazamlık koltuğuna oturmamıştı.

Mercan büyümeye devam ederken Osmanlı'nın 1699 Karlofça Antlaşması'nı imzalaması, 1718'de Lale Devri'nin başlaması ve 1727'de İbrahim Müteferrika'nın ilk Türk matbaasını kurması gibi kırılma anları yaşandı. Koloninin her milimetresi, sadrazamların değiştiği, padişahların tahta çıkıp indiği ve Osmanlı'nın çağ değiştirdiği on yıllar boyunca yavaş yavaş eklenmişti.

400 yıllık tahminin doğru olması halinde mercan, 1626'dan bu yana, yani Osmanlı'nın hâlâ Avrupa'da en güçlü siyasi aktörlerden biri olduğu yıllardan itibaren Fiordland sularında varlığını sürdürüyor. Bu durum, Antipathella fiordensis türünün insan tarihinin çağ atladığı, imparatorlukların kurulup yıkıldığı yüzyıllar boyunca aynı koordinatta sessizce büyüdüğünü ortaya koyuyor.

Siyah mercan neden beyaz görünüyor?

Koloni taksonomik olarak Antipatharia takımına ve Antipathella fiordensis türüne ait. Karanlık sularda araştırmacıların fenerlerine yansıyan renk siyah değil parlak beyaz. Görseller, "siyah mercan" adıyla çelişiyor gibi görünse de açıklaması canlının anatomisinde gizli.

Canlı dokuyu oluşturan polipler beyaz, sarımsı veya kahverengi tonlarda olabilirken; bu dokuların altındaki iç iskelet protein (antipathin) ve kitinden oluşuyor ve tamamen siyah. Mercan öldüğünde dokular dağıldığı için geriye yalnızca ağaç dalını andıran siyah iskelet kalıyor. Türün adı buradan geliyor.

Tropikal sığ sulardaki mercanların aksine Antipathella fiordensis fotosentetik zooxanthellae algleriyle simbiyoz kurmuyor. Beslenmesini, derin sularda sürüklenen plankton ve organik partikülleri yakalayarak sağlıyor. Bu özellik, türün güneş ışığı olmadan yüzlerce yıl boyunca büyüyebilmesini açıklıyor.

Mercanın yaşı nasıl hesaplandı?

Deniz bilimciler, siyah mercanların yaşını tespit etmek için üç temel radyometrik yöntem kullanıyor. Bunların başında Soğuk Savaş dönemi nükleer testlerinin yarattığı izi takip eden bomba radyokarbonu (¹⁴C) yöntemi geliyor. 1950 ve 1960'lardaki atmosferik nükleer denemeler, atmosferdeki karbon-14 oranında keskin bir artışa neden olmuş ve bu izotop hızla okyanuslara karışmıştı. Mercan iskeletinden alınan milimetrik kesitlerdeki karbon-14 seviyeleri, bu nükleer dönem referansıyla eşleştirilerek yaş zaman damgasıyla doğrulanıyor.

İkinci yöntem Uranyum-Toryum (U-Th) analizi. Uranyum izotoplarının toryuma bozunma süreci üzerinden hesaplama yapılıyor ve örnek başına 1,7 ile 42,7 yıl arasında çözünürlük sağlanıyor. Üçüncü yöntem ise Kurşun-210 (²¹⁰Pb) ve Radyum-226 dengesizliğine dayalı hesaplama. Bu yöntem özellikle 100 yıldan eski iskelet bölümlerinde ortalama büyüme hızının saptanmasında kullanılıyor.

Yapılan analizler, Antipathella fiordensis türünün yılda yalnızca 50 ila 126,7 mikrometre radyal büyüme sergilediğini ortaya koyuyor. 4 metre yüksekliğe ulaşmak, bu hızda yüzyıllarca süren kesintisiz bir gelişim demek. Yeni Zelanda sularındaki bazı Leiopathes ve diğer Antipatharia cinslerinin 1.173 ile 2.221 yıl arasında yaşa ulaştığı da daha önce tespit edilmişti.

Mercanla yılan yıldızı arasındaki ortaklık nasıl işliyor?

Koloni tek başına bir canlı değil, kendi başına küçük bir ekosistem. Dallarının oluşturduğu yoğun yapı, omurgasızlar ve balıklar için sığınak işlevi görüyor. Bu habitatın en dikkat çekici sakini ise Astrobrachion constrictum adlı yılan yıldızı.

Yeni Zelanda sularında neredeyse her zaman siyah mercanlarla birlikte görülen yılan yıldızı, kollarını mercan dallarına sıkıca sararak yerleşiyor. Mercan, plankton yakalamada yılan yıldızından çok daha yetenekli olduğu için yakaladığı ya da dallar arasında biriken avlardan yılan yıldızına da pay düşüyor.

Yılan yıldızı bu ortaklıkta parazit değil. Mercan dokuları üzerinde biriken mukusu temizliyor ve mercanı boğabilecek epizoik organizmaların tutunmasını engelliyor. Yüzyıllardır hayatta kalan koloninin solunum ve beslenme verimliliğini koruyabilmesinde bu küçük yardımcının payı büyük.

Bu boyuttaki bir koloni neden kritik öneme sahip?

Siyah mercanların yavaş büyüme hızı, türün çevresel tahribata karşı popülasyonunu yenileme kapasitesini düşürüyor. Türün devamlılığı, yüz binlerce yeni polip üretebilen olgun anaç bireylere bağlı. Fiordland'da bulunan koloninin bilim insanlarınca özel bir önem atfedilmesinin nedeni de burada yatıyor.

Siyah mercanlar, çevre koşulları uygun olduğunda gametlerini su kolonuna eş zamanlı bırakarak pelajik döllenme yöntemiyle üriyor. Bir koloninin fiziksel boyutu ile fekonditesi (üreme kapasitesi) arasında doğrusal bir orantı bulunuyor. İki üç metrelik genç koloniler sınırlı miktarda gamet salgılarken, 300-400 yaşındaki dev bir koloninin her üreme döngüsünde okyanusa salınan genetik materyal katlanarak artıyor.

Bilim insanları bu nedenle anıtsal kolonileri "hayati üreme stokları" olarak tanımlıyor. Profesör James Bell, dev mercanların yerlerinin belirlenmesinin fiyort genelindeki dağılım haritalarının çıkarılması ve üreme merkezlerinin korunması için elzem olduğunu ifade ediyor.

Hangi çevresel tehditler söz konusu?

Yaklaşık 400 yıllık bir koloni, Sanayi Devrimi öncesinden bu yana okyanus tabanında büyüyor. İstikrarlı koşullara adapte olmuş bu canlılar için modern endüstriyel çağın stres faktörleri ciddi bir varoluş tehdidi oluşturuyor.

Yeni Zelanda sularında yakın zamanda yaşanan bir olayda, dip trolü gemisinin tek bir ağ çekiminde yaklaşık 6 ton koruma altındaki mercanı yüzeye çıkardığı kayıtlara geçti. Bu rakam, ticari balıkçılığın yüzyıllık ekosistemleri dakikalar içinde nasıl yok edebileceğini gösteriyor.

İklim krizinin etkileri ise derin sulara da nüfuz ediyor. 2022 yılında Yeni Zelanda sularında tarihin en uzun deniz ısı dalgası yaşandı. Fiordland bölgesinde su sıcaklıkları mevsim normallerinin 4,4 derece üzerine çıktı ve bu anomali 259 gün boyunca devam etti. Bentik toplulukların parçası olan Cymbastella lamellata adlı sünger türünde yüzde 90'ın üzerinde ağarma rapor edildi, bazı bölgelerde popülasyon neredeyse tamamen çöktü.

Koloninin yasal koruma statüsü nedir?

Antipathella fiordensis türü, Yeni Zelanda'nın Yaban Hayatı Yasası (Wildlife Act) kapsamında "korunan tür" statüsünde bulunuyor. Türün kasten toplanması veya zarar verilmesi yasa dışı.

Ancak okyanus derinliklerindeki canlıları yalnızca yasalarla korumak yeterli değil. Te Herenga Waka Victoria Üniversitesi ve Fiordland Deniz Muhafızları (Fiordland Marine Guardians) öncülüğündeki haritalandırma çalışmaları bu noktada devreye giriyor. Araştırmacılar; balıkçılardan, denizcilerden ve dalgıçlardan 4 metreden uzun kolonilerin görüldüğü koordinatları bildirmelerini istiyor.

Veriler ışığında fiyort haritasında "demir atılamaz" ve "avlanılamaz" bölgeler belirlenecek. Tekneler ve balıkçılık tuzakları kırılgan kolonilere zarar vermeden konumlandırılabilecek.