Türkiye'nin kadim kalelerinden ve yapılarından biri olan Bayburt Kalesi'nde, üç bin yıllık tarihi gün yüzüne çıkaracak yeni bir dönem başlıyor. Çoruh Nehri vadisindeki kayalıklar üzerinde yer alan kale, mor ve mavi çini süslemeleriyle Osmanlı döneminde "Çinimaçin" adıyla anılmıştı. Yapı, Urartulardan Selçuklu'ya, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan hatta birçok medeniyete ev sahipliği yaptı. Şimdi İstanbul Medeniyet Üniversitesi'nin yürüteceği arkeolojik kazılar, hem kalenin sivil ve askeri mimarisini hem de Bayburt'un kültürel hafızasını yeniden gündeme taşıyacak.
BAYBURT KALESİ'NDE NE TÜR BİR KAZI YAPILACAK?
Bayburt Kalesi'nde yürütülecek arkeolojik kazıların yasal çerçevesi 17 Mart 2026 tarihli ve 11083 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile çizildi. Karar, kazıların Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonunda yürütüleceğini hükme bağladı. Saha çalışmaları en geç Temmuz 2026'da başlayacak; sezon yaklaşık 2,5 ay sürecek. Önümüzdeki yıllarda kazıların kesintisiz biçimde sürdürülmesi öngörülüyor. Kazı, askeri yapıların yanı sıra sivil mimari unsurların da incelenmesini kapsayacak.
KAZI HEYETİNDE KİMLER YER ALACAK?
Kazı başkanlığını İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü öğretim üyesi Dr. Öğretim Üyesi Resul Yelen üstleniyor. Heyette İl Kültür ve Turizm Müdürü Niyazi Gül, Bayburt Müze Müdürü Adem Bedir ve Uzman Sanat Tarihçi Samet Ergün yer alıyor. Çalışma, sanat tarihi ve müze uzmanlığı odaklı bir kadroyla yürütülecek.
BAYBURT KALESİ'NİN BÜYÜKLÜK SIRALAMASI NASIL?
Bayburt Kalesi'nin "Türkiye'nin yerleşim alanı bakımından üçüncü büyük kalesi" olduğu sıkça dile getirilen bir tanım olarak öne çıkıyor. Ancak Türkiye'deki kalelerin alan, sur uzunluğu ve burç sayısı gibi ölçütler bakımından farklı sıralamalara sahip olduğu görülüyor. Üç farklı ölçüt üzerinden öne çıkan kaleler tabloda karşılaştırılıyor:
| Kale | Sur Uzunluğu | Burç Sayısı | Yerleşim Alanı |
|---|---|---|---|
| Diyarbakır Surları | 5.500-5.800 m | 82 | Yaklaşık 2,2 km² |
| Bayburt Kalesi | 3.000 m | Bilinmiyor | 150.000 m² |
| Kütahya Kalesi | — | 72 | — |
| Mamure Kalesi | — | — | 23.500 m² |
Diyarbakır sur uzunluğunda, Kütahya burç sayısında öne çıkarken Bayburt 150 bin metrekarelik yerleşim alanıyla ilk sıralarda yer alıyor. Bayburt'taki kale en dar yerinde 500 metre, en geniş bölümünde 900 metre genişliğe sahip. Yapı iç ve dış olmak üzere iki sıra sur duvarından oluşuyor.
"ÇİNİMAÇİN" İSMİ NEREDEN GELİYOR?
Kalenin "Çinimaçin" şeklinde anılması iki katmanlı bir köken üzerine kurulu. Osmanlıca ve Farsçada "Çin-i Maçin" terimi Çin'i ve onun uzak güney bölgesini ifade ediyor; klasik kaynaklarda "uzak diyarlar" anlamında mecaza dönüşmüş. Türkçedeki "çini" sözcüğü de etimolojik olarak Çin'den geliyor; porselen ve sırlı seramik tekniklerinin oradan gelmesi nedeniyle bu sanata "Çin'e ait" anlamında çini denmiş. Bayburt Kalesi'nin "Çinimaçin" olarak adlandırılması ise sur dış yüzeyindeki mor ve firuze çini süslemelerinin uzaktan Çin porselenini andırmasından kaynaklanıyor. Evliya Çelebi, 1647'deki ziyaretinde kaleyi "Bayburt Kalesi'ndeki çiniler şehre öyle bir ışık salmaktadır ki şehir adeta ay ve gün ışığında aydınlanmaktadır" sözleriyle tasvir etti.
KALENİN İÇİNDEKİ YAPILAR HANGİLERİ?
Geçmiş kazılarda Bayburt Kalesi'nin yalnızca savunma amaçlı bir yapı olmadığı; aynı zamanda şehirle bütünleşik bir kale-şehir olarak işlev gördüğü tespit edildi. Kale içinde gün yüzüne çıkarılan başlıca yapılar şu şekilde sıralanıyor:
- 11. yüzyıla tarihlenen kilise
- I. Justinianus dönemine (6. yüzyıl) ait iki sarnıç
- Evliya Çelebi'nin 1647'de 300 haneli mahalle ile birlikte kaydettiği Ebü'l-Feth Camii
- Bitişik nizamlı iki konut yapısı
- Demir Çağı'na ait açık hava tapınma alanı
Bu yapı çeşitliliği, kalenin hem dini hem sivil hem askeri kullanımı bir arada barındırdığını ortaya koydu.
SELÇUKLU DÖNEMİNDE KALE NASIL DÖNÜŞTÜRÜLDÜ?
Selçuklu hükümdarı II. Kılıçarslan'ın oğlu Mugîseddîn Tuğrul Şah, 1202 yılında Erzurum Meliki olarak göreve geldi. 1225'teki ölümüne kadar 23 yıl boyunca bölgeyi yöneten Tuğrul Şah, Bayburt Kalesi'ni Trabzon Rum İmparatorluğu'ndan gelebilecek tehditlere karşı yeniden tahkim ettirdi. Kale, üstâdüddâr ve sipehsâlâr Ziyâüddin Lü'lü tarafından kapsamlı bir onarımdan geçirildi. Burçlardaki kitabelerden Hicri 610 (Miladi 1213) tarihli olanda yapımı yürüten Lü'lü'nün adı yer alıyor. Bayburt'ta bu dönemde çıkarılan gümüş madeni de bölge ekonomisinin temel kalemlerinden biri olarak öne çıkmıştı.
OSMANLI DÖNEMİNDE KALE HANGİ AŞAMALARDAN GEÇTİ?
Bayburt Kalesi, 17 Ekim 1514'te Yavuz Sultan Selim'in veziri Bıyıklı Mehmet Paşa eliyle Osmanlı yönetimine geçti. Kanuni Sultan Süleyman ve III. Murad dönemlerinde kalede önemli onarımlar yapıldı. Bu çalışmaları belgeleyen kitabelerden Kanuni dönemine ait olan günümüze ulaştı; diğer ikisi okunamaz durumda. Kale en son 1828 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında büyük çapta tahribata uğradı. Bu tahrip, kale dokusunun bugünkü görünümünü belirleyen en son köklü müdahale olarak kayıtlara geçti.
KALE DEDE KORKUT HİKAYELERİNDE NASIL YER ALIYOR?
Bayburt Kalesi, Dede Korkut hikâyelerinden "Kam Büre Oğlu Bamsı Beyrek Boyunu Beyan Eder" başlıklı destanda doğrudan geçiyor. Bamsı Beyrek (Bey Böyrek)'in fethederek ün kazanmak için yola çıktığı kale, Bayburt Kalesi olarak tanımlanıyor. Bu bağ, kalenin yalnızca tarihsel değil aynı zamanda edebi bir miras taşıdığını da gösteriyor. Bayburt, Dede Korkut anlatısının somut izlerini taşıyan kentler arasında yer aldı.
2017-2018 KAZILARI HANGİ ESERLERİ GÜN YÜZÜNE ÇIKARDI?
Bayburt Müze Müdürlüğü tarafından 2017-2018 döneminde sürdürülen 8 aylık kazı sezonu önemli sonuçlar verdi. Bu döneme ait buluntu tablosu şu şekilde özetleniyor:
- Envanterlik eser: 19
- Etütlük eser: 44
- Toplam buluntu: 100
- Roma ve Osmanlı dönemine ait seramik, ok ucu ve pipo
- I. Justinianus dönemine tarihlenen iki sarnıç ve 11. yüzyıl kilise planı
Ayrı bir restorasyon çalışmasında sur yüzeyinde kalan 10 santimetrekarelik kırık çini örneği üzerinden 800 yıllık çiniler aslına uygun olarak yeniden üretildi. Motifler arasında "Allah", "Sonsuzluk", "Haşhaş", "Kuş Palmet" ve "Gökyüzü Hayat" yer aldı.
