Dünyanın Hiçbir Ülkesi Taklit Edemiyor: 5 Bin Yıllık Taşın Hikayesi

Eskişehir, yaklaşık 5 bin yıllık geçmişe sahip lületaşı için dünyada eşsiz bir konuma sahip. Çin, Almanya, İngiltere ve Hollanda gibi ülkelere ihraç edilen taş, hammaddesinden işleniş tarzına kadar başka bir yerde yeniden üretilemiyor. Lületaşının en büyük alıcısı konumundaki Çin, kendi topraklarında bu taşı çıkaramadığı gibi onun gözenekli ve patina yapan özelliklerini hiçbir sentetik yöntemle yeniden oluşturamadı. Türkiye'nin 1970'lerdeki ham ihracat yasağı ise küresel pazardaki tekel konumunu güçlendirdi.

ESKİŞEHİR LÜLETAŞINI HİÇBİR ÜLKE TAKLİT EDEMİYOR

Lületaşının taklit edilememesinin arkasında hem coğrafi hem kimyasal hem de yasal nedenler yer alıyor. Dünya genelindeki işlenebilir lületaşı yataklarının neredeyse tamamı Eskişehir'de bulunuyor. Bunun yanında taşın gözenekli yapısı ve içildikçe renk değiştiren patina özelliği, sentetik yöntemlerle yeniden üretilemiyor. Türkiye'nin 1970'lerde uyguladığı ham lületaşı ihracat yasağı ise yurt dışında gerçek pipo üretimini imkânsız hale getirdi.

ÇİN EN BÜYÜK ALICI HALİNE GELDİ

Çin pazarı, 2018 sonrasında Eskişehir lületaşının en büyük alıcısı konumuna yerleşti. Eskişehir Lületaşı El Sanatları Derneği verilerine göre güncel pazar sıralaması Çin, İngiltere, Hollanda, Danimarka ve Almanya şeklinde gerçekleşti. Atölyelerde üretilen ürünlerin yüzde 90'ı ihraç ediliyor; en büyük pazarı oluşturan Çin, yıllık ihracat hacminin 1,5 milyon dolardan 5 milyon dolara çıkmasında belirleyici rol oynadı. Kadın usta Pelin Açıkgöz Sarıgil'in değerlendirmesine göre Çin'de pipo kültürünün yaygın olması, bu yükselişin temel nedenini oluşturdu.

DÜNYA REZERVİNİN YÜZDE 85'İ ESKİŞEHİR'DE?

Dünya lületaşı rezervinin yaklaşık yüzde 70'i Türkiye'de bulunuyor; bunun yüzde 85'i Eskişehir'de yer alıyor. Türkiye'nin ardından dünyadaki en büyük rezerv Kenya'da. ABD, Yunanistan, İspanya, Yugoslavya, Güney Afrika, Avusturya, Rusya, Fas ve Fransa'da da yataklar bulunuyor; ancak en kaliteli taş Eskişehir'den çıkıyor. Pensilvanya, Güney Karolina, Utah, Meksika, Madrid ve Nairobi gibi bölgelerde üretilen lületaşı düşük kalitede ve sınırlı miktarda kalıyor. Türkiye'deki çıkarım Sarısu, Yenişehir, Karaçay, Söğütçük, Beyazaltın, Nemli, Kümbet, Kepeztepe, Karatepe ve Karahöyük mahallelerinde yapılıyor; bazı kuyular 380 metre derinliğe iniyor.

PATİNA NEDİR VE NEDEN TAKLİT EDİLEMİYOR?

Lületaşının taklit edilemezliğini sağlayan en kritik özellik patina olarak adlandırılan renk değişimi. Lületaşı pipolar içildikçe tabandan yukarıya doğru sarı, turuncu, kırmızı ve amber tonlarına dönüşüyor. Bu renk değişimi, taşın gözenekli yapısının nem ve tütün katranını derinlere çekmesinden kaynaklanıyor. Koleksiyoncular için her pipo zamanla kendine özgü bir "imza" taşıyor; aynı modelden iki pipo asla aynı renge dönüşmüyor. Bu özellik, doğal lületaşına has bir kimyasal süreç olduğu için sentetik veya yapay yollarla yeniden üretilemiyor.

PRESLENMİŞ "SAHTE" LÜLETAŞI NE FARK GÖSTERİYOR?

Piyasada "reconstituted" yani preslenmiş lületaşı olarak adlandırılan ürünler de bulunuyor. Bu ürünler, oyma sırasında ortaya çıkan toz ve artıkların bir bağlayıcı maddeyle sıkıştırılmasıyla üretiliyor. Genellikle Afrika'dan gelen bu taşlar; gerçek Eskişehir lületaşının iki temel özelliğini taşımıyor:

• Gözenekli yapısı yok
• Renk değiştiren patina özelliği oluşmuyor

LÜLETAŞI HANGİ COĞRAFİ İŞARET KORUMASINI TAŞIYOR?

Eskişehir Lületaşı, 7 Ocak 1999 tarihinde Türk Patent Enstitüsü tarafından coğrafi işaret tescil belgesi aldı. Bu adımla taş, Türkiye'nin madencilik alanındaki ilk coğrafi işaretli ürünü oldu. Tescil belgesi, taşın menşeini koruyan ve dış pazarda taklitlere karşı yasal kalkan oluşturan bir araç olarak öne çıkıyor. Coğrafi işaret tescili, hem üretici hakları hem de tüketici güvencesi açısından kritik bir referans noktası oluşturuyor.

ARKEOLOJİK BULUNTULAR NEDEN ESKİŞEHİR'İ ÖNE ÇIKARIYOR?

Eskişehir-Demircihöyük kazılarında 5 bin yıl öncesine ait bir lületaşı parçası bulundu. Erken Tunç Çağı'nda Kafkasya'daki Kuban Vadisi'nde tespit edilen 4 bin yıllık kurgan kral mezarlarının zeminlerinin Eskişehir'den götürülen lületaşlarıyla süslendiği belgelendi. Çavlum Nekropolü'nde Erken Hitit dönemine ait sekiz yaşındaki bir kız çocuğunun mezarında yontulmuş ama tamamlanmamış bir lületaşı mühür ortaya çıkarıldı. Bu buluntular, Eskişehir lületaşının binlerce yıldır uluslararası ticarete konu olduğunu doğruluyor.

SEKTÖRÜN KARŞI KARŞIYA OLDUĞU EN BÜYÜK SORUN NEDİR?

Sektörün gündemindeki en kritik sorun rezerv değil işçi olarak öne çıkıyor. Eskişehir'de yaklaşık 60 aktif lületaşı ustası bulunuyor. Rezervin yüzde 70'i hâlâ yerin altında bekliyor; ancak kuyuya inecek işçi bulmak giderek zorlaşıyor. Köylerdeki çalışanların şehre göçü ve yaşlı ustaların işi bırakması nedeniyle hammadde tarafında sıkıntı yaşanıyor. Bakanlığa bağlı 43 usta dahil toplam 135 usta ve sektörde yaklaşık 800 çalışan görev yapıyor.

LÜLETAŞI HANGİ ÜLKELERE İHRAÇ EDİLİYOR?

Eskişehir lületaşı atölyelerinde üretilen ürünlerin büyük çoğunluğu yurt dışına gönderiliyor. Güncel ve geleneksel ihracat pazarları şu şekilde sıralanıyor: