Eskişehir denince akla gelen ilk doğal simgelerden biri, şehir merkezinin tam göbeğinde bulunan asırlık çınar. Latince adıyla Platanus orientalis, yani doğu çınarı türünden olan ağaç, Odunpazarı ilçesine bağlı Deliklitaş Mahallesi'nde, Hamamyolu Caddesi üzerinde yer alıyor.
Ağacın dibindeki tabelada dikim yılı 1814 olarak yazıyor. Bu kayda göre çınarın yaşı 2026 itibarıyla yaklaşık 212'ye ulaşıyor. Bazı noktalarda ağaç "205 yıllık" olarak geçse de, bu ifade birkaç yıl önce yayımlanan içeriklerden kalma. 1814 dikim yılı esas alındığında her geçen yıl ağacın yaşına bir yıl daha ekleniyor. Dikim tarihiyle ilgili bu ayrıntı dışında, çınarın Eskişehir merkezindeki en yaşlı ağaçlardan biri olduğu konusunda görüş birliği bulunuyor.
Ağaç ne zaman koruma altına alındı?
Çınar, 20 Şubat 2015 tarihinde resmi koruma kapsamına alındı. Tescil işlemi, Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü eliyle yapıldı ve ağaca Anıt Ağaç statüsü verildi. Söz konusu genel müdürlük, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı çatısı altında görev yapıyor. Ağacın günlük bakımını ve korunmasını Odunpazarı Belediyesi yürütüyor. Mevzuat, tescilli anıt ağaçlara bilerek zarar verenler için hapis cezası öngörüyor.
Çınarı özel kılan ne?
Ağacı diğer anıt ağaçlardan ayıran en belirgin özellik, bulunduğu konum. Hamamyolu Caddesi, trafiğe kapatılarak yaya bölgesine dönüştürülen bir güzergah. Çınar da bu caddenin tam ortasında konumlanıyor. Bu sayede ağaç, Eskişehir'in gündelik yaşamının tam içinde, her gün binlerce kişinin önünden geçtiği bir noktada bulunuyor.
Hamamyolu Park ve Meydan Düzenlemesi projesi kapsamında ağacın çevresi yeniden tasarlandı. Caddeye doğru uzanan ve geçiş güvenliğini tehdit eden dallar, demir profillerle alttan desteklendi. Ağacın etrafına ışıklı süslemeler eklendi. Düzenlemenin ardından çınar, caddeyi kullananların sıkça hatıra fotoğrafı çektirdiği bir buluşma noktasına dönüştü.
Doğu çınarı nasıl bir ağaç?
Doğu çınarı, Türkiye'nin pek çok bölgesinde yetişen, gövdesi geniş ve uzun ömürlü bir ağaç türü. Uygun koşullarda yüzlerce yıl yaşayabilen bu ağaçlar, geniş gölgesi nedeniyle geçmişte meydanlara, çeşme başlarına ve cami avlularına dikilirdi. Hamamyolu'ndaki çınarın da iki yüzyıl önce bu geleneğin bir parçası olarak dikildiği değerlendiriliyor.
Eskişehir'i ziyaret edenler için Hamamyolu Caddesi, kent merkezindeki en işlek yollardan biri. Cadde boyunca kafeler, mağazalar ve dinlenme alanları yer alıyor. Asırlık çınar da bu güzergahın ortasında, yürüyüş yapanların ve fotoğraf çekenlerin uğrak noktası konumunda. Akşam saatlerinde ışıklandırmasıyla ağaç, caddenin görsel odağı haline geliyor.
Eskişehir'in en yaşlı ağaçları hangileri?
Merkezdeki çınar en görünür anıt ağaç olsa da, Eskişehir'in en yaşlı ağaçları aslında dağlık ilçelerde bulunuyor. Bir akademik envanter çalışmasına göre il sınırları içinde tescilli 9 adet kokulu ardıç yer alıyor. Bilimsel adı Juniperus foetidissima olan türden üç örnek, Mihalıççık'a bağlı Kayı Köyü dolaylarında bir arada bulunuyor.
Bu tür, ülkemizde asırlarca, kimi örnekleriyle bin yılı aşkın süre yaşayabilen uzun ömürlü ağaçlardan sayılıyor. Bu özellikleriyle Mihalıççık'taki ardıçların, Eskişehir'deki en yaşlı canlılar arasında olması ihtimali yüksek. Merkezdeki çınarın iki asırlık geçmişine karşılık, bu ardıçların yaşı çok daha geriye uzanabiliyor.
Eskişehir'deki diğer anıt ağaçlar
İl genelindeki anıt ağaç envanteri yalnızca çınar ve ardıçlarla sınırlı değil. Listede İnönü'ye bağlı Kepez Köyü'ndeki Saçlı Meşe, Seyitgazi sınırlarındaki Keramet Dutu ve Eskici Baba Çınarı gibi ağaçlar da bulunuyor. Bu ağaçların her biri, bulunduğu yörede anlatılagelen kültürel hikayelerle de anılıyor.
Anıt ağaç statüsü ne anlama geliyor?
Anıt ağaç statüsü, yaşı, boyutu ya da kültürel değeri nedeniyle öne çıkan ağaçların yasal güvenceye alınmasını sağlıyor. Tescil edilen ağaçlar kayıt altına alınıyor, çevrelerinde yapılaşma ve müdahale sınırlandırılıyor. Bir ağacın anıt statüsü kazanması için yaşının ileri olması, gövde çapı ve boyunun türü için olağanüstü değerlere ulaşması ya da tarihsel bir olay veya inançla ilişkilendirilmiş olması gibi ölçütler aranıyor. Eskişehir'deki çınar, hem yaşı hem de bulunduğu konumun simgesel değeriyle bu ölçütleri karşılıyor.
Tescilli ağaçların bakımı genellikle ilgili belediyeler ve orman teşkilatı tarafından üstleniliyor. Bakım kapsamında ağacın sağlığı düzenli olarak izleniyor, kuruyan dallar budanıyor, kök bölgesi ve gövde olası hastalıklara karşı kontrol ediliyor. Hamamyolu çınarında olduğu gibi, gövde ve dalların mekanik olarak desteklenmesi de bu bakım çalışmalarının bir parçası.
Eskişehir, son yıllarda kent merkezindeki yeşil alan düzenlemeleri ve yaya yollarıyla gündeme gelen bir il. Hamamyolu'nun yayalaştırılması, asırlık çınarın daha görünür hale gelmesini sağlayan düzenlemelerden biri oldu. Kentin doğal mirası içinde, merkezdeki bu çınar ile dağlık ilçelerdeki kokulu ardıçlar, farklı yaş ve türleriyle birlikte ön plana çıkıyor.
