Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 14 Mayıs Dünya Çiftçiler Günü dolayısıyla Beştepe Millet Kongre ve Kültür Merkezi'nde düzenlenen programda Türkiye Tarım Gıda Sektörünün İstihdam ve Kırsal Refah İçin Dönüşüm Projesi'ni (TARGET) duyurdu. 10 yıllık ufukta 5,3 milyar dolarlık finansman ayağıyla tasarlanan paket, üretim planlamasının ikinci safhasını oluşturuyor. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) tarafından yürütülecek paket, Eskişehir gibi süt, et ve hububat işleme yatırımları için stratejik konumdaki illere doğrudan değecek.
TARGET PROJESİ NE AMAÇLIYOR?
Yeni paket, çiftçi emeğinin değer kaybetmeden ürüne dönüşmesini sağlayacak bir sistem kurgusunu hedefliyor. Pazarlama sorununu ortadan kaldırmak, üretilen ürünün doğru sanayi tesisinde işlenmesini sağlamak ve tarımsal yatırımları planlama çerçevesinde yönlendirmek projenin omurgasını oluşturuyor. Üretim planlamasının birinci safhasında "hangi ürün, hangi havzada?" sorusu yanıtlanmıştı. TARGET ile devreye giren ikinci safha ise "hangi yatırım, hangi tesise?" sorusunu cevaplamayı amaçlıyor.
ÜRETİM PLANLAMASININ BİRİNCİ SAFHASINDA NE OLMUŞTU?
Erdoğan konuşmasında üretim planlaması sürecinin iki yılı geride bıraktığını ve şimdi ikinci aşamaya geçildiğini vurguladı. Birinci safhanın yasal mimarisi sırasıyla şu adımlarla kuruldu:
- 5488 sayılı Tarım Kanunu'nun 7. maddesi 23 Mart 2023'te TBMM'de kabul edildi, 5 Nisan 2023'te yürürlüğe girdi.
- Tarımsal Üretimin Planlanması Hakkında Yönetmelik 14 Eylül 2023'te yayımlandı.
- 81 ilde İl Planlama Kurulları kuruldu, planlar merkezi Planlama Kurulu üzerinden Bakan oluruyla uygulamaya alındı.
Birinci safhada kapsama alınan ürünler 21 kalemden oluşuyor buğday, arpa, çavdar, çeltik, dane mısır, tritikale, yulaf, mercimek, nohut, kuru fasulye, pamuk, soya, yağlık ayçiçeği, kanola, aspir, çay, fındık, zeytin ve zeytinyağı, patates, kuru soğan ve yem bitkileri.
PROJEYİ HANGİ KURUMLAR YÜRÜTECEK?
Paketin saha tarafında Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı TKDK görev yapacak. Finansman ayağında ise Dünya Bankası kaynağı devreye girecek. Proje, TKDK'nın IPARD programlarında oluşturduğu altyapı üzerine kurgulanıyor ancak hacim bakımından mevcut kapasitenin onlarca katını aşan bir ölçeğe sahip. Nisan 2024 itibarıyla IPARD II 13. Çağrı'da 379 projeye 1,2 milyar lira hibe sağlanmıştı; TARGET'ın yalnızca ilk yıl dilimi yaklaşık 30 milyar liraya tekabül ediyor.
Tarım ve gıda alanına yatırım yapacak girişimcilere finansman kanalları genişletildi. Yatırım tutarının yüzde 80'ine kadar olan kısmı geri ödemeli finansman ile Kredi Garanti Sistemi destekleri çerçevesinde karşılanacak. İşletmelere 24 ay geri ödemesiz, 7 yıla kadar vadeli ve proje büyüklüğüne göre 10 milyon dolara kadar finansman imkânı sunulacak. Destekler, tarım ve gıda alanındaki tesis inşaatı ve makine-ekipman yatırımlarını kapsayacak.
PROJENİN TOPLAM BÜTÇESİ VE TAKVİMİ NEDİR?
Paket, 10 yıllık bir uygulama dönemine yayılarak toplam 5,3 milyar dolarlık finansman büyüklüğüne ulaşıyor. Bu hacmin ilk 750 milyon doları bu yıl içinde girişimcilerin kullanımına açılacak. TKDK tarafından yürütülecek pakete ek olarak Kredi Garanti Fonu mekanizması da devreye alınacak. Bu yapı sayesinde birincil üretim yapan ve krediye erişimde zorluk çeken çiftçiler için yaklaşık 500 milyon dolarlık ek kredi hacmi oluşturulacak.
ESKİŞEHİR PROJEDEN NASIL YARARLANABİLİR?
Eskişehir, TARGET'ın doğrudan etki edebileceği iller arasında üst sırada yer alıyor. Eskişehir'in tarım profili, projenin "tesis inşaatı ve makine-ekipman" odağıyla net biçimde örtüşüyor. Eskişehir, Tarım ve Orman Bakanlığı'nın tüzel kişilik kazandırdığı 20 hayvansal üretim konulu Organize Tarım Bölgesi'nin bulunduğu 19 il arasında yer alıyor. Süt ve et işleme yatırımlarında politika önceliği taşıyor. Türkiye'nin buğday üretiminde ilk 10 il arasında bulunması, hububat işleme tesisleri için de avantajlı bir konum oluşturuyor.
TKDK ESKİŞEHİR'DE DAHA ÖNCE NE YAPMIŞTI?
Eskişehir, Afyonkarahisar Bölge Koordinatörlüğü'ne bağlı irtibat ofisi üzerinden hizmet alıyor. IPARD-3 kapsamındaki ilk çağrılarda Eskişehir'de 12 projeye 81 milyon lira hibe bağlandı. Bu yatırımların toplam büyüklüğü 135 milyon lirayı aştı öngörülen istihdam 125 kişi olarak belirlendi. Desteklenen yatırımların detayları şu şekilde:
- Süt ve süt ürünleri işleme tesisi
- Süt toplama merkezi
- Soğuk hava deposu
- Kırmızı et işleme tesisi
- Kırmızı et parçalama tesisi
- Kanatlı eti parçalama tesisi
- 9 adet frigorifik araç
- 1 adet biçerdöver
DÜNYA BANKASI'NIN TÜRKİYE TARIMINA GEÇMİŞ KREDİLERİ NE BÜYÜKLÜKTE?
Dünya Bankası ile Türkiye'nin tarım finansmanı ilişkisi 1950'ye uzanıyor. Bankanın Türkiye'ye verdiği ilk kredi 7 Temmuz 1950'de açılan 3,9 milyon dolarlık tahıl depolama projesiydi; Haydarpaşa, Alsancak ve İskenderun limanlarında silolar inşa edildi.
TARGET'ın 10 yıllık 5,3 milyar dolarlık çerçevesi, bu listenin en büyüğü olan 819 milyon doları yaklaşık 6,5 katlıyor. Söz konusu paket, Dünya Bankası'nın Türkiye tarımına yönelik bugüne kadarki en büyük tek finansman taahhüdü olarak öne çıkıyor.
ÇKS VERİLERİ HEDEFİ NASIL BİR TABANA OTURTUYOR?
Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı'nın TBMM'ye verdiği yazılı yanıta göre Çiftçi Kayıt Sistemi (ÇKS) verileri yıllar içinde belirgin biçimde genişledi. ÇKS'ye kayıtlı çiftçi sayısı 2021'de 2 milyon 173 bin, 2022'de 2 milyon 178 bin, 2023'te 2 milyon 246 bin, 2024'te 2 milyon 341 bin, 2025'te ise 2 milyon 363 bine ulaştı. Ekili alan aynı dönemde 151,6 milyon dekardan 170 milyon dekara çıktı. Kayıtlı çiftçilerin 311 bin 907'sini kadınlar, 317 bin 148'ini 40 yaş altı gençler oluşturdu. TARGET'ın hedeflediği 400 bin çiftçi rakamı, 2 milyon 363 bin kişilik ÇKS tabanının yaklaşık yüzde 17'sine denk geliyor. 2025 yılında Türkiye genelinde çiftçilere yapılan toplam tarımsal destekleme ödemesi ise 147,2 milyar lira olarak kayıtlara geçti.
