Tapudaki Toplulaştırma Şerhi Ne Anlama Geliyor?
Türkiye'de tarım arazilerinin çoğu mirasla bölünüp küçük ve paylı parseller haline geldi. Bu yapı para kaybına neden oluyor. Devlet bu sorunu çözmek için Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü eliyle arazi toplulaştırma çalışmalarını sürdürüyor.
Tapunun beyanlar hanesinde "6200 sayılı Kanunun Ek 9 uncu maddesi gereğince arazi toplulaştırması kapsamına alınmıştır" ifadesi yer alıyorsa parsel bir toplulaştırma projesinin içinde bulunuyor demek. 6200 sayılı kanun, Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü'nün ne iş yaptığını gösteren "Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünce Yürütülen Hizmetler Hakkında Kanun" olarak bilinir. Toplulaştırmayı düzenleyen ise bu kanuna sonradan eklenen Ek 9 uncu madde.
Şerh, proje ilk başladığında tapu işlemleriyle DSİ ilgilendiğini gösteriyor. Tescil bitene kadar parselde devir, satış, ipotek, ifraz ve taksim gibi işlemler için DSİ ya da proje idaresinden izin almak gerekiyor. Malik parseli satabiliyor ancak Tapu Müdürlüğü satış öncesinde DSİ'den izin alıyor.
Burada dikkat edilmesi gereken ise şerh parselin satışını tamamen engellemiyor, sadece DSİ iznine bağlı kılıyor. Tescil aşamasındaki kısa dönemde tapu işlemleri durduruluyor ancak bu süre dışında izinle alım satım yapılabiliyor. Şerhli bir araziyi satın alan kişi eski malikin tüm yükümlülüklerini kabul etmiş sayılıyor.
Arazi Toplulaştırma Süreci Nasıl İşliyor?
Toplulaştırma malikin talebiyle değil kamu gücüyle yürütülen bir idari işlem. Vatandaş tapusunda şerh görünce "kurtuldum" diye düşünemez. Köyün toplulaştırma projesine alınmış olması ve sürecin tamamlanması gerekiyor.
Süreç Cumhurbaşkanı Kararı'yla bir köyün toplulaştırma alanı ilan edilmesiyle başlıyor. Ardından parsellerin tapu kütüğüne şerh konuluyor. Kuyular, ağaçlar ve yapılar bu görüntülerde seçilir. Araziler verim ve konumlarına göre üç dereceye ayrılıyor.
Bu görüşmelerde maliklerin tercihleri alınıyor ve yeni parselasyon tasarlanıyor. Hazırlanan plan köy muhtarlığında ya da kahvelerde askıya çıkarılıyor. İtirazlar bu aşamada yapılıyor. Son olarak yeni parseller tapuya tescil ediliyor ve süreç tamamlanıyor.
Toplulaştırma ile ilgili bütün masrafları devlet ödüyor. Devlet insanlardan harç veya ücret almıyor. DSİ ayrıca tapu ve kadastro işlemlerinden kaynaklanan döner sermaye bedellerinden de muaf tutuluyor.
Hisseli araziler, toplulaştırma işlemiyle kendiliğinden birleşir mi?
Toplulaştırmadan en çok beklentisi olan kesim miras yoluyla parçalı ve hisseli araziye sahip olan vatandaşlar. Sosyal medyada "hisseli tapu çilesi bitiyor" diye mesajlar öne çıkıyor. Ama süreç hisseleri otomatik olarak birleştirip tek bir tapu oluşturmuyor.
Kural şu şekilde işliyor. Tapu kimin adına ise toplulaştırma sonucundaki yeni parsel de aynı kişi ya da kişiler adına aynı hisse oranlarıyla tescil ediliyor. Üç kardeşin hissedar olduğu tarla yeni parselde de aynı üç kardeşin hisseli mülkiyetinde kalıyor.
Hisselerin ayrı bir parsel olabilmesi için iki şartın aynı anda olması lazım. Birincisi hisseye düşen alanın minimum parsel büyüklüğünün üzerinde olması. Uygulamada bu sınır genellikle 20 dönüm yani 20.000 metrekare olarak belirleniyor. İkincisi ise malikin çiftçi mülakatları aşamasında bu yönde talep iletmesi. Bu iki koşul bir araya gelmezse hisseli yapı daha düzenli ve birleşik yeni bir parselde devam ediyor.
Malikler kendi parsellerinin fazla olduğu yerde ya da en büyük parsellerinin yanında kalmak istiyor. Sabit yapıların kalması için de isteklerini söylüyor. Tüm bunlar yapılan görüşmelerde belli oluyor.
Çiftçinin Toplulaştırma Öncesinde Ne Yapması Gerekiyor?
DSİ ve uzmanların altını çizdiği en önemli nokta intikal işlemlerinin önceden tamamlanması. Vefat etmiş malikler adına kayıtlı parseller yeni tapuda da o kişiler adına tescil ediliyor. Bu durum mirasçılar için önemli hak kaybı yaratabiliyor.
Mirasçıların toplulaştırma öncesinde veraset ilamı alıp intikal işlemlerini yapması gerekiyor. Aynı şekilde elbirliği yani iştirak halinde mülkiyetin paylı mülkiyete çevrilmesi de süreçten önce halledilmesi gereken bir aşama.
Vatandaşlar parsellerinin durumunu e-Devlet üzerinden Web Tapu uygulamasıyla kontrol edebiliyor. Şerh tapu kütüğünün beyanlar hanesinde yer alıyor. Köyün hangi aşamada olduğu ve projenin ne zaman tescile gideceği gibi ayrıntılar ise il DSİ müdürlüklerinden öğrenilebiliyor.
İtiraz ve Dava Hakkı Nasıl Kullanılır?
Askı ilan dönemi itirazlar için ilk aşamayı oluşturuyor. Maliklerin kendilerine tahsis edilen yeni parselle ilgili şikayetlerini yazılı dilekçeyle DSİ'ye iletmesi gerekiyor. İdari yolun tükenmesinin ardından idare mahkemesinde iptal davası açılabiliyor.
Yasal süre konusunda Danıştay'ın yaklaşımı vatandaşın lehine. Tescil tarihinden itibaren 10 yıl içinde dava açılabiliyor. Danıştay içtihadına göre ilan tarihleri değil parselasyon işleminin malike bizzat tebliğ edilmesi esas alınıyor. İptal kararı çıkması halinde idare yeni bir işlem tesis edebiliyor.
Köyü Toplulaştırma Kapsamında Olmayanlar Ne Yapabilir?
Tapuda şerh yoksa yani köy toplulaştırma kapsamında değilse hisseli tapudan kurtulmanın iki yolu kalıyor.
İlki tüm hissedarların noterde anlaşarak imzalayacağı taksim sözleşmesi. Bu en hızlı ve en az maliyetli yol ancak tüm hissedarların onayını gerektiriyor. Bir hissedar itiraz ettiğinde süreç durabiliyor.
İkincisi ise anlaşma mümkün olmadığında Sulh Hukuk Mahkemesi'nde açılacak ortaklığın giderilmesi davası. Hukuk dilinde izale-i şuyu olarak bilinen bu davada mahkeme taşınmazın aynen bölünebilmesi durumunda paylaşıma, mümkün değilse açık artırmayla satışa hükmediyor.
Toplulaştırma Türkiye İçin Neden Önemli?
Türkiye'de hedeflenen 14 milyon hektarlık tarım arazisinin toplulaştırılması tamamlandığında yıllık 4,2 milyon ton ürün artışı ya da 2,1 milyar TL'lik ekonomik kazanç bekleniyor. Bu yönüyle toplulaştırma hem hisseli tapu sorununun azaltılması hem de tarımsal verimliliğin artırılması açısından kritik bir reform olarak öne çıkıyor.
