Yüzyıllarca Peribacası Sanıldı: Gerçek Ortaya Çıkınca Her Şey Değişti

Bilecik'in Bozüyük ilçesindeki Kandilli köyü yakınlarında yüzyıllarca "peribacası" sanılan yapıların aslında Frig döneminden kalma bir kalenin savunma burçları olduğu ortaya çıktı. 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı ilan edilen Kandilli Kalesi, Friglerden Osmanlı'ya dört medeniyetin izlerini taşıyor. Kalenin turizme kazandırılması için çalışmalar devam ediyor.

Kandilli Kalesi Nerede ve Neden "Kızlar Kalesi" Olarak Adlandırılır?

Kandilli Kalesi, Bilecik'in Bozüyük ilçe merkezine yaklaşık 20 kilometre uzaklıkta, Kandilli köyü yakınlarındaki Kaletepe mevkiinde yer alıyor. Kalenin batı yönünü Sakarya Nehri'nin kollarından Sarısu Çayı sınırlarken, diğer üç yönden derin uçurumlar ve dik yamaçlar doğal bir sur görevi üstleniyor. Coğrafi yapı, kaleyi antik çağlardan itibaren kuşatılması son derece güç bir konuma yerleştiriyor. Yapı, İnönü ve Karaağaç Ovası üzerinde geniş bir gözetleme hattı sunarak erken uyarı ve denetim kabiliyeti sağlıyor.

"Kızlar Kalesi" adlandırması ise Anadolu'nun pek çok bölgesinde sarp ve ulaşılması güç kaleler için kullanılan bir gelenek. Mersin Kızkalesi veya İstanbul Kız Kulesi gibi yapılardaki efsanelere benzer biçimde, bu isimlendirme kalenin ulaşılamazlığını ve korunaklı yapısını vurguluyor. Yerel halk uzun yıllar boyunca burçların peribacası olduğuna inanmış ancak akademik araştırmalar bu kanıyı tamamen değiştirdi.

Kandilli Kalesi'nin Tarihi Hangi Döneme Kadar Uzanıyor?

Doç. Dr. Refik Arıkan'ın yüzey araştırmaları, Kandilli Kalesi'nin ilk kullanım evrelerinin Demir Çağı'na, özellikle Frig medeniyetine kadar uzandığını ortaya koyuyor. Kale yüzyıllar boyunca el değiştirmiş ve her dönem kendi mimari ihtiyaçlarına göre yeniden şekillendirilmiş.

Frig Dönemi: Frigler, kaya mimarisi ve sarp kayalıklar üzerine müstahkem yerleşimler kurma konusundaki ustalıklarıyla tanınıyor. Kandilli Kalesi, Friglerin "larissa" olarak adlandırdıkları kale tipolojisiyle büyük benzerlik gösteriyor. Larissa; sarp kayalıklar üzerine kurulu, hem askeri garnizon hem de sivil halk için sığınak işlevi gören tahkimli yerleşimleri ifade ediyor. Kaletepe'nin Jurasik dönemine ait pembe-beyaz renkli sert kireçtaşı yapısı, Frig kaya işçiliği geleneği için ideal bir zemin sunmuş. Bu dönemde kalenin temel görevi, çevredeki tarım arazilerini korumak ve bölgedeki ticaret yollarını denetlemekti.

Roma Dönemi: Roma İmparatorluğu'nun Anadolu'daki yol ağını güvence altına alma stratejisi çerçevesinde kale, "statio" yani karakol-durak işleviyle kullanıldı. Bursa'dan Eskişehir ve Kütahya'ya uzanan ana arterlerin bu noktadan geçmesi, yapının Roma askeri idaresindeki konumunu güçlendirdi.

Bizans Dönemi: Doğu Roma döneminde kale, Sasani akınlarına ve ardından başlayan Arap saldırılarına karşı bir iç savunma hattı unsuru olarak hizmet verdi. Surların bu dönemde güçlendirildiği, yapılan araştırmalarla doğrulandı. 2016 yılında kalenin 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı ilan edilmesi, bu çok katmanlı tarihsel derinliğin resmi tescili niteliğinde.

Osmanlı Dönemi: Bölgenin Türk hakimiyetine girmesiyle kale, Osmanlı'nın erken dönemlerinde stratejik önemini korudu. 16. yüzyıl kayıtları ve bölgedeki mezar taşı incelemeleri, kalede Osmanlı'ya bağlı Mahmudi beylerinin yaşadığını ve yapının idari-ekonomik bir güç merkezi olduğunu gösteriyor. Ancak 18. ve 19. yüzyıllarda ateşli silahların gelişimi ve merkezi otoritenin değişen anlayışı, kaleyi askeri odak olmaktan çıkardı yapı bu süreçte sınırlı personel barındıran bir karakol olarak kullanıldı.

Peribacası Sanılan Yapılar Gerçekte Ne? Burçların Erozyon Süreci Nasıl İşledi?

Kandilli Kalesi'ni son yıllarda ulusal medyada ve turizm rotalarında popüler hale getiren en dikkat çekici özelliği, kalıntılarının Kapadokya peribacalarını andıran görsel formu. Ancak Doç. Dr. Refik Arıkan'ın tespitleri, bu yapıların jeolojik bir oluşum değil, insan yapımı savunma burçlarının doğal aşınma sürecine girmesinin sonucu olduğunu kesin biçimde ortaya koyuyor.

Burçların yapımında kullanılan kireçtaşı bloklar ve yüksek mukavemetli harçlar, ana sur duvarlarına kıyasla çok daha dayanıklı bir çekirdek oluşturdu. Yüzyıllar boyunca yağmur suları, rüzgâr erozyonu ve donma-çözülme döngüleri, burçların çevresindeki daha zayıf sur duvarlarını ve toprak tabakasını aşındırdı. Dayanıklı çekirdekler ise dikey formlarını koruyarak bugünkü peribacası benzeri siluetleri meydana getirdi.

Kalenin üzerinde yükseldiği Kaletepe, Jurasik dönemine ait Bilecik kireçtaşlarından oluşuyor. Pembe-beyaz renkli, ince dokulu ve oldukça sert olan bu kireçtaşı, yapının zeminle tam uyum sağlamasına ve binlerce yıl boyunca temel yapısının korunmasına olanak tanıdı.

Kandilli Kalesi Hangi Yolları Kontrol Ediyordu?

Kalenin tarihsel ehemmiyeti yalnızca mimari yapısından değil, kontrol ettiği coğrafi koridorların ekonomik ve askeri değerinden kaynaklanıyor. Doç. Dr. Refik Arıkan'ın değerlendirmelerine göre kale, antik çağlardan itibaren Anadolu'nun batı-doğu ve kuzey-güney aksındaki üç kritik yolu denetliyordu.

Birincisi, Bursa'dan Kütahya'ya uzanan ve Marmara havzasını İç Ege'ye bağlayan tarihi güzergâh. İkincisi, bölgenin en önemli askeri ve ticari arterlerinden biri olan Bursa-Eskişehir yolu. Üçüncüsü ise Bizans döneminde İstanbul'dan Anadolu içlerine giden orduların kullandığı İznik Pazaryeri Bozüyük Eskişehir hattı. Bu üç yolun tamamı Kandilli Kalesi'nin görüş menzilinde bulunuyor.

Kalenin konumu sadece yolları gözetlemekle sınırlı değildi; aynı zamanda verimli Karaağaç Ovası'ndaki tarımsal üretimin vergilendirilmesi ve korunması süreçlerinde de aktif rol oynadı. Sarısu Çayı'nın oluşturduğu alüvyon birikintileri ovanın verimliliğini artırırken, kalenin hemen önündeki bu tarım alanı antik dönemden itibaren bir cazibe merkezi oldu.

Sarısu Havzası Bölgenin Ekolojisine Nasıl Şekil Veriyor?

Kalenin eteklerinden geçen Sarısu Çayı, bölgenin sadece askeri savunması için değil tarımsal sürekliliği için de hayati önem taşıyor. Sakarya Nehri'nin kollarından biri olan Sarısu, vadi tabanında verimli alüvyonların birikmesine olanak tanıyor.

Bilecik'in Marmara, Karadeniz ve İç Anadolu olmak üzere üç farklı iklim tipinin etkisi altında bulunması, kale çevresindeki flora çeşitliliğini doğrudan şekillendiriyor. Alçak kesimlerde ve Sarısu Çayı boyunda söğüt, kavak ve otsu bitkiler görülürken, 1000 metreye kadar olan yamaçlarda meşe türleri ve kızılçam ormanları baskın. 1500 metre sınırına kadar karaçam, kayın ve kestane ağaçları sıralanıyor; Yirce Dağı ve yüksek zirvelerde ise köknar ve ardıç türleri ekosistemin en üst katmanını oluşturuyor. Bu zengin bitki örtüsü, tarih boyunca kaledeki garnizonun yakacak odun ve inşaat malzemesi ihtiyacını yerel kaynaklardan karşılamasına olanak sağladı.

Kandilli Kalesi Turizme Açılacak mı?

Kandilli Köyü Muhtarı Bedri Kavak, bölgenin kültür turizmine kazandırılması için somut adımlar atıldığını açıkladı. Özellikle "Tütünlük" mevkisindeki mesire alanında çevre düzenlemesi projeleri hazırlanıyor. Hedeflenen çalışmalar arasında kalenin ve peribacası benzeri alanın ziyarete açılması, yürüyüş parkurlarının oluşturulması, sit alanı statüsünün korunarak sürdürülebilir turizm modelinin hayata geçirilmesi ve tarihi kalıntılar hakkında bilgilendirme tabelaları ile dijital rehberlerin hazırlanması yer alıyor.

Doç. Dr. Refik Arıkan ve ekibinin bölgede yürüttüğü bilimsel çalışmalar da Bilecik'in tarihsel kimliğinin ortaya çıkarılması açısından kritik bir rol üstleniyor. Sadece Kandilli Kalesi değil, bölgedeki mezar taşları ve diğer yazılı belgelerin Latin alfabesine aktarılarak korunması, geçmişin bilgisini gelecek nesillere taşımak adına önemli bir adım.

Yapının büyük oranda deforme olmuş olması, acil koruma tedbirlerini ve bilimsel restorasyon çalışmalarını zorunlu kılıyor. Karaağaç Ovası'nın verimliliği ile Sarısu Çayı'nın dinginliği arasında yükselen bu tarihi burçlar, zamanın aşındırıcı etkisine rağmen ayakta kalmaya devam ediyor. Friglerden Osmanlı'ya uzanan dört medeniyetin izlerini taşıyan Kandilli Kalesi, keşfedilmeyi bekleyen bir tarih hazinesi olarak Kaletepe'de nöbetini sürdürüyor.